امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) فرمودند: در گردش‌ها و از پی هم آمدن روزگار برای مردم عبرتها است.  (غررالحکم، جلد4، صفحه 409، به نقل از آثارالصادقین، آیت‌الله احسان‌بخش) *** روشنفکرهای ما و نویسندگان ما... توجه به مفاخر خودشان داشته باشند؛ این قدر طرف غرب سجده نکنند. امام خمینی(قدس سره)، صحیفه امام، ج 9، ص 469.

مقالات با درج سند

گذری بر انقلاب اسلامی در استان مرکزی به روایت اسناد ساواک


تاریخ انتشار: 23 مرداد 1398


نگاهی به استان مرکزی

بی تردید یکی از مهم­ترین استان‌های کشور ـ در همه­ی جنبه‌­های سیاسی، مذهبی، فرهنگی و صنعتی ـ استان مرکزی است. این استان زادگاه بزرگترین مرجع تشیع و بنیانگذار انقلاب اسلامی است و به همین خاطر در تاریخ معاصر کشور و جهان جایگاه ویژه‌­ای یافته است. لذا پیش از ورود به موضوع اصلی، پرداختنِ مختصر به موقعیت جغرافیایی و تاریخی این استان ضروری می‌نماید.[1]

 

موقعیت جغرافیایی استان مرکزی

استان مرکزی از شمال با تهران و قزوین، از جنوب با استان‌های اصفهان و لرستان، از شرق با قم و از غرب با استان همدان همسایه است. وسعت این استان حدود 29443 کیلومتر مربع و جمعیت آن نزدیک به 1400000 نفر است.

این استان با مرکزیت اراک شامل 12 شهرستان، 30 شهر، 23 بخش، 62 دهستان و 1274 روستای دارای سکنه است که شهرستان‌های آن اراک، خنداب، خمین، ساوه، شازند، کمیجان، زرندیه، آشتیان، محلات، دلیجان، تفرش و فراهان می‌باشد.

بسیاری از این شهرها از دیرباز موقعیت ممتازی داشته و به خاطر معادن، محصولات و حتی رجال آن شناخته شده بوده‌اند؛ اما اراک که یادگاری کوچک از عراق عجم است، از حدود دویست سال پیش شروع به گسترش نمود و از نیمه اول قرن سیزدهم هجری، یعنی سال­‌های 1227-1231 ﻫ .ق به خاطر توجهی که حاکم آن به عمران و آبادانی شهر داشت، به تدریج اهمیت یافته و جمعیت آن به سرعت رو به تزاید گذاشت.

در بیان دلایل جذابیت استان مرکزی در طول تاریخ باید عوامل گوناگونی را در نظر گرفت. عواملی همچون: موقعیت ترانزیتی استان که از سده‌های پیشین، این منطقه را به محل عبور کاروان‌هایی از شرق به غرب و از شمال به جنوب کشور تبدیل کرده بود؛ برخورداری از اقلیم متنوع که علاوه بر تنوع زیستیِ آن، ­توانسته است فرصت­‌های مناسبی را در اختیار کشاورزان و پیشه­‌وران مختلف قرار دهد؛ و سرانجام موقعیت راهبردی این استان که از لحاظ نظامی و لجستیکی مناطق مهم کشور را به هم پیوند می‌دهد. همین ویژگی­‌ها موجب شده است که در طول سده‌­های متمادی این استان در شمار یکی از قطب­‌های مهم کشور درآید.

تحولات حاصل از اقدامات رژیم پهلوی از قبیل عبورِ راه‌آهنِ سراسری از استان مرکزی، به ‌ویژه اراک، و اشغال آن در 1320 ش توسط متفقین، در کنار صدمات بسیاری که بر مردم وارد آورد، فرصتی را نیز به ‌وجود آورد تا اراک به عنوان شهری صنعتی و بزرگ- پس از 1340 ش به ‌حساب آید.

 

جایگاه تاریخی استان مرکزی

از آن جایی که استان مرکزی در تاریخ تحولات کشور خصوصاً در سده­‌های اخیر جایگاه خاصی دارد، نگاهی به موقعیت تاریخی آن از منظر رجال شناسی و بررسی وقایع، چشم­‌انداز روشنی را در اختیار پژوهشگران برای درک صحیح رویدادهای معاصرِ این بخش از کشور قرار می­‌دهد. به همین منظور نگاهی به تاریخ استان مرکزی و رجال تأثیرگذار آن تا پیش از برآمدن «محمدرضا پهلوی» بایسته می‌نماید.

 

استان مرکزی از دوران کهن تا سقوط قاجاریه

بررسی­‌های باستان­ شناسی و دیرینه‌­شناسی استان مرکزی نشان می‌­دهد که این قسمت از کشور به دلیل ویژگی­‌های خاصی که پیش‌تر بدان‌ها اشاره گردید، از دیرباز جمعیت­‌هایی را در دل خود جای داده و به یکی از کهن­ترین مناطقی که در آن روستاها و شهرهای اولیه شکل گرفته‌­اند تبدیل شده است. در دوره‌­های باستانی تا قبل از ظهور اسلام استان مرکزی از اهمیت ویژه‌­ای برخوردار بود و نقش مهمی را در تجارت، بازرگانی و کشاورزی بر عهده داشت؛ به طوری که در لابه­‌لای صفحاتِ تاریخ همواره حضور پر رنگ آن پیداست. این استان به دلیل موقعیت جغرافیایی­‌اش بارها شاهد لشکرکشی­‌هایی از شرق به غرب کشور و برعکس بوده است که به دلیل فراوانی و گستردگی، نمی‌توان به همه­‌ی آن‌ها در این مجال اندک پرداخت.

با سقوط سلسله­‌ی ساسانیان و ظهور اسلام در ایران، استان مرکزی هم­چنان از مناطق مهم کشور و حتی جهان اسلام به حساب می‌­آمد و در کنار ویژگی­‌هایی که در بالا بدان‌ها اشارت رفت، نزدیکی به امکنه‌­ی مقدسی چون حرم حضرت معصومه(س) در قم و حضرت عبدالعظیم در ری و وجود شیعیان فراوان در آنجا بر اهمیت ویژه‌ی این استان افزوده است.

در دوره­‌ی آل بویه بارها شاهد عبور لشکریان از شهرهای مهم استان مرکزی هستیم، به طوری که در تقسیم قدرت میان برادران آل بویه، استان مرکزی به حسن «رکن‌الدوله» رسید و پس از مرگ وی تا مدت­‌ها این مناطق همواره میان صاحبان قدرت دست به دست می­‌گردید. از شهرهای مهم این دوره‌­ی استان مرکزی می­‌توان به کرج، محلات، تفرش، آشتیان، فراهان، کمره (خمین امروزی) اشاره کرد.

در کنار جنگ­ها و لشکرکشی­‌هایی که استان مرکزی را در خلال قرون و سال­‌ها به ‌خود مشغول کرده بود و هر از گاهی ردی از خون را در آن بر جای می­‌گذاشت، وجود عالمان نستوه فراوان در این خطه از کشور بود که باعث رشد علمی و فرهنگی آنجا شده و آن سامان را به یکی از مهم­ترین کانون­های پرورش علما و رجال خوشنام تبدیل کرد. هلال عالم ­پروری که استان مرکزی را در بر می‌گیرد مهد بزرگانی چون: قائم‌مقام فراهانی، امیرکبیر و ... بوده است که نام امام خمینی (ره) کامل کننده­‌ی این بزرگان می‌­باشد. در کمتر بخش دیگری از کشور می­‌توان چنین تنوعی از رجال فرهنگی، سیاسی و مذهبی را مشاهده کرد که مشخصه‌­ی بارز آن‌ها خوش نامی و وطن دوستی باشد.

 

استان مرکزی در دوره‌­ی پهلوی

متأسفانه فقدان منابع و اسناد کافی این امکان را به ما نمی­‌دهد که خط مشی­‌ها، اقدامات و فعالیت­‌های سیاسی، اجتماعی روحانیون و توده­‌ی مردم استان را در مواجهه با حوادث سیاسی کشور در خلال این سال­‌ها به روشنی دنبال کنیم. در فاصله­‌ی شهریور 1320 تا پایان دولت دکتر مصدق در 28 مرداد 1332 جامعه‌­ی ایرانی شاهد رویدادها و اتفاقات عدیده‌­ای بود که استان مرکزی نیز از آن برکنار نبود. این دوره­‌ی پر تلاطم 12 ساله که با تغییر پی در پی کابینه‌­ها، گسترش چشمگیر احزاب و روزنامه­‌ها از طیف­‌های مختلف، تغییر ساختارهای سنتی جامعه، ظهور و سقوط جنبش‌های سیاسی و اجتماعی و گسترش جریان‌های اسلام­گرا و... همراه بود، تأثیر عمیقی نه تنها بر استان که بر سراسر کشور گذاشت. اراک که از همان روزهای آغازین ورود متفقین به ‌یکی از محل­‌های استقرار آن‌ها تبدیل شده بود، به خاطر وجود نهادهای سنتی قدرتمندی چون حوزه علمیه اراک و بزرگانی چون خانواده­‌ی امام(ره) که حضور فعالی در همه جریانات داشتند، به سرعت برای ایفای نقش مهمی که در آینده می­‌بایست ایفا کنند، آماده گردید.

 

تصویب لایحه انجمن­‌های ایالتی و ولایتی

نقطه­‌ی آغاز حرکت مردمی ضد رژیم پهلوی را باید در حوادث پس از رحلت آیت‌الله العظمی سیدحسین بروجردی(ره) بزرگ­ترین مرجع تقلید شیعیان دانست. فقدان مرجع عالیقدری چون او، رژیم پهلوی را به انجام مانورهایی سوق داد که اولین آن‌ها «تصویب لایحه انجمن­‌های ایالتی و ولایتی» بود.[2] که در 16 مهر 1341 به تصویب رسید.[3]

در حقیقت این طرح با قانون اساسی مخالف بود و به همین خاطر امام خمینی(ره) آن را اقدامی غیرقانونی دانسته، با آن به مخالفت برخاست. در نظام­نامه‌­ی مصوب دوره‌­ی اول مجلس در مواد 7 و 9 برای انتخاب شوندگان شرایطی از قبیل اعتقاد به دین مبین اسلام، عدم فساد عقیده، سوگند به قرآن و مذکر بودن گنجانده شده بود که در نظام‌نامه‌ی جدید تحریفاتی در آن صورت گرفته بود.[4] 

طرح این موضوع پس از رحلت آیت­‌الله بروجردی(ره) و در حالی که مرجعیت واحدی وجود نداشت، در واقع اقدامی از سوی رژیم برای محک زدن قدرت و نفوذ علما بود. اما برخلاف انتظار رژیم، این اقدام نه تنها مخالفت­‌های مردمی در داخل و خارج از کشور را به دنبال داشت، بلکه علاوه بر امام خمینی(ره) اعتراض دیگر مراجع عظام تقلید از جمله: «آیت‌­الله العظمی سید محسن حکیم»، «آیت‌­الله العظمی سید ابوالقاسم خویی» و «آیت‌­الله العظمی سید محمدهادی میلانی» را نیز باعث گردید.[5]

واکنش حضرت امام(ره) و جبهه‌گیری آشکار ایشان علیه این طرح باعث شد تا نزدیکان و مقلدان ایشان خصوصاً در استان مرکزی که زادگاه ایشان بود وارد صحنه شده و به مخالفت با این طرح بپردازند. در یکی از این اسناد در تاریخ 1 / 11 / 1341 آمده است:

« محترماً به عرض می­‌رساند فدوی کارمند پایه 3 محمدصادق وکیل متصدی اطلاعات و آگاهی که در داخل شهر [خمین] مشغول انجام وظیفه بود مشاهده شد که آقایان مشروحه زیر را: 1ـ حاج شیخ محمدحسین آل طاهر 2ـ شیخ محمد حبیب اللهی 3ـ شیخ علی سهرابی در منزل آقای مرتضی پسندیده و سید نورالدین هندی برادران آیت­‌الله خمینی رفت و آمد زیادی در ساعت مختلف می‌نماید چون ایاب و ذهاب آنان مشکوک به نظر می­‌رسد محرمانه تحقیق نمودم معلوم و آشکار گردید که آقایان فوق‌الذکر در صدد برآمده که فتوای آیت‌­الله خمینی را به دستور برادرانش و تحریم آراء رفراندوم و اخذ آراء لوایح ششگانه را به مردم ساده لوح و کشاورزان تبلیغ و ممانعت به عمل آورند. ضمناً اعلامیه­‌هایی که از آقای خمینی می‌­آمد برادرانش به وسیله چند نفر مذکور و عده دیگری از اطرافیان خود به طور محرمانه پخش می‌کردند...»[6]

به این ترتیب حرکت انقلابی امام (ره) در استان مرکزی ریشه دوانید و تا آخرین روزهای حیات رژیم پهلوی ادامه پیدا کرد.     

در استان مرکزی به دنبال هر حرکت امام(ره)، بلافاصله شاهد واکنش­‌های مردمی نیز هستیم، به طوری که نگاهی به روند حوادث به خوبی این جبهه­‌گیری‌ها را آشکار می­‌کند. این واکنش­‌ها به صورت‌­های مختلفی بروز پیدا می‌کردند که در ادامه تعدادی از این موضع­گیری­‌ها و شیوه­‌های مبارزاتی در استان را- در جریان انقلاب اسلامی- بررسی خواهیم کرد.

 

بازتاب قیام 15 خرداد و تبعید امام(ره) در استان مرکزی

قیام خونین مردم در 15 خرداد 1342و سرکوب ددمنشانه­‌ی آن‌ها از سوی رژیم پهلوی، بازتاب‌ها و واکنش­‌های گسترده‌­ای را در سراسر کشور به وجود آورد که استان مرکزی خصوصاً شهرستان خمین نیز از آن مستثنی نبود. در این روز، پس از انتشار خبر دستگیری امام(ره) به یکباره شهرهای استان، خصوصاً خمین، غرق در عزا و ماتم شد و علمای شهر از جمله آیت‌الله پسندیده، حاج سید مهدی غضنفری، حاج شیخ محمد حبیب الهی، حاج شیخ محمدحسین آل طاهر و حاج سید کاظم قریشی مردم را برای انجام حرکت‌های اعتراضی بسیج و به سمت شهربانی حرکت دادند.[7] در سندی از ساواک راجع به این روز آمده است:

« ... به قرار اطلاع روز 15 / 3 / [1342] عده­‌ای از اهالی خمین در اثر تحریکات و اقدامات بستگان آیت‌­الله خمینی به عنوان اعتراض نسبت به بازداشت وی مغازه­‌ها و دکاکین خود را تعطیل کرده و تظاهرات در این مورد به عمل آورده­‌اند، علیهذا دستور فرمایید ضمن اعلام چگونگی، اقداماتی را که درباره‌­ی محرکین و مردم صورت گرفته گزارش نمایید...»[8]  ­  

استان مرکزی به خاطر موقعیت ویژه‌­اش، در کانون توجهات ساواک و نیروهای امنیتی رژیم قرار داشت و نظارت شدیدی بر آن صورت می‌­گرفت. همین مسأله باعث شده بود تا هرگونه تحرکی به سرعت سرکوب و فضای رعب‌­آوری بر آن حاکم گردد. به‌ همین خاطر اهالی این استان مجبور به اتخاذ شیوه‌­های متعددی بودند تا از آن طریق ضمن حضور در صحنه در برابر فضای امنیتی ایجاد شده خود را حفظ کنند. برخی از این شیوه­‌های مبارزاتی عبارت بودند از:

 

الف) نقش مساجد در سازماندهی مبارزه

مسجد در اسلام به عنوان نهادی که به وسیله مردم و با مشورت آن‌ها ساخته و اداره می‌­شود از اولین روزهای ظهور اسلام اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد و به مکانی برای جهاد علیه نیروها و شیاطین درونی و بیرونی تبدیل گردید. آیات و احادیث فراوانی در مورد جایگاه مسجد در میان مسلمانان وجود دارد که حاکی از موقعیت ویژه‌ی آن در میان م‍‍ؤمنین است.

در طول حیات پیامبر(ص)، خصوصاً در دوره­‌ی مدنی که ایشان موفق به تشکیل حکومت گردیدند، مساجد کانون محوری سیاست مسلمانان بودند؛ به ‌طوری که حتی منافقین نیز در سال هشتم و در جریان غزوه تبوک از مسجد ضرار به عنوان محلی برای توطئه علیه مسلمانان بهره جستند. علاوه بر مسائل عبادی در زمان پیامبر، مسجد محل قضاوت و ارتباط میان مسلمانان نیز بود و در آنجا مسایل مهم سیاسی و نظامی نیز مطرح می­‌گردید. در دوره­‌های خلفای راشدین نیز مساجد همان نقش را ایفا می­‌کردند به طوری که در جریان فتوحات، مساجد محل تبادل آرا و نظرات مسلمانان در مورد جهاد بودند. متأسفانه در دوره­‌ی اموی، عامدانه مساجد از کارکرد اصلی خود منحرف و با برآمدن مساجدی چون مسجد جامع دمشق که گویا هزینه­‌های ساخت آن برابر با 7 سال خراج بلاد اسلامی بود، نقش سیاسی و اجتماعی مساجد کم‌رنگ گردید، این روند در دوره‌ی عباسی نیز ادامه یافت. در جریان هجوم مغول‌ها مساجد از جمله مکان‌هایی بودند که بیشترین آسیب را متحمل گردیدند، در کتاب«جهانگشای جوینی» چگونگی تخریب مسجد بخارا و اهانت به قرآن‌ها و مردمی که در آن پناه گرفته بودند به صورتی حزن انگیز بیان شده است.

در دوره­‌ی پهلوی اول، وی به خاطر سیاست­‌های ضدمذهبی‌اش در تلاش بود تا جایگاه مسجد در میان مسلمانان را تضعیف و با تغییر ماهیت آن ضمن درهم شکستن حرمت مساجد زمینه­‌ی کنترل بر آن‌ها را فراهم نماید. حمله به مسجد گوهرشاد، به آتش کشیدن مسجد کرمان و بی‌احترامی به حرم حضرت معصومه(س)، از جمله اقدامات رضاشاه برای از میان بردن نقش سنتی مساجد در جامعه ایرانی بوده است.[9]

در دوره­‌ی سلطنت محمدرضا نیز تلاش می‌شد تا با کم­رنگ کردن نقش مساجد، کنترل بر آن‌ها را آسان سازند. به ‌طور مثال می­‌توان به تلاش رژیم برای برگزاری جشن‌های شاهنشاهی و یا برگزاری جلسات «حزب رستاخیز» در مساجد اشاره کرد.[10]

در دوره­‌ی پهلوی دوم به خاطر تلاش­‌های امام خمینی(ره) و علمای نستوهی که پیرو راه ایشان بودند، مجدداً مساجد به ایفای نقش سنتی خود بازگشته و به کانون فعالیت‌های عبادی و سیاسی علیه رژیم پهلوی تبدیل شدند. در استان مرکزی مساجد مانند سایر نقاط کشور به دلیل حضور روحانیون و مردم معتقد، مکان مناسبی برای رشد انقلاب و آگاهی‌­دهی سیاسی و تشکیل فعالیت­‌های ضد رژیم بودند. در اسناد ساواک گزارش­های فراوانی راجع به نقش مساجد به عنوان محل اجتماع مخالفان در شهرهای استان مرکزی وجود دارد که در اراک و خمین پررنگ‌تر بوده است.

در مساجد استان مرکزی علاوه بر سخنرانی­‌های ضد رژیم، به مناسبت‌های مختلف برای سلامتی امام خمینی(ره) نیز دعا می‌شد. در سندی در این مورد آمده است:

«... آقای ذاکریِ روضه‌­خوان و پسرش از این‌که ضمن خواندن روضه بالای منبر به‌ خمینی  دعا نموده­‌اند، مقرر گردید در شعبه اطلاعات نامبردگان را احضار دقیقاً جریان را بررسی و پرونده تشکیل گردد...

شیخ محمدعلی که از طرفداران  خمینی می­‌باشد گناهش محرز و هر دو کتباً تعهد سپرده­‌اند که در مجالس نسبت به  خمینی معروف دعا نکرده و سخنان تحریک آمیز ایراد ننمایند...»[11]

در مساجد استان مرکزی واحدهای سمعی و بصری این مساجد بسیار فعال بودند. این واحدهای فرهنگی در مناسبت­‌های خاص با تهیه و تدارک اعلامیه‌ها و نمایش­نامه‌­های سیاسی، اعتراض خود را نسبت به سیاست رژیم پهلوی نشان می‌­دادند. در سند زیر در این مورد آمده است:

«برابر گزارش خبر واصله از سازمان اطلاعات و امنیت اراک روز 9 / 2 / 36[1356] حدود 150 نفر از طبقات مختلف مردم بنا به دعوت گروه تبلیغات سمعی و بصری مسجد جامع محمدابراهیم به منظور تماشای نمایشنامه «پرتوی از انسانیت» که توسط گروه مذکور در منزل شخصی به نام حسین جعفری اجرا شده شرکت نموده‌­اند.

قسمت اول نمایشنامه سرگذشت یک خانواده پنج نفری بوده که شغل پدر آب‌حوض کشی و دائم فریاد بر می‌­آورده: «چه کنم تا کودک بیمارم نمیرد و به نقل از ابوذر غفاری گفته: «در تعجبم از مردمی که از گرسنگی می­‌میرند، ولی شمشیر نمی‌­کشند...

منبعی که در این زمینه کسب خبر نموده اضافه کرده که تماشاچیان نمایشنامه را عده‌­ای نوجوان محصل، [و] معمم تشکیل می­‌داده است و شخصی به نام محمد زمان چوبندیان که دبیر دبیرستان‌های شازند می­‌باشد از گروه مذکور تقاضا نموده که نمایشنامه مورد بحث را در شازند اجرا نمایند.»[12]

چنین کارهای مبتکرانه‌ای که از سوی قسمت­‌های فرهنگی مساجد ارائه می‌شد، با بهره‌گیری از زبانی جدید و در قالب برنامه­‌های عامه پسند، عالی­ترین مفاهیم مذهبی و انقلابی را به قشر غالباً جوان و تحصیل کرده منتقل می‌کرد. طبیعتاً رژیم پهلوی این گونه برنامه­‌ها را برنمی‌تابید و به ‌شدت با آن‌ها مخالفت می­‌کرد. کما این‌که به‌ شهادت اسناد بلافاصله از اجرای این نمایشنامه در سایر شهرستان‌های استان جلوگیری به عمل آمد.

«دستور فرمایید ضمن شناسایی نویسنده و مجریان نمایشنامه‌ی مورد نظر، از اجرای مجدد نمایشنامه در شهرهای مختلف منطقه جلوگیری و به افرادی که نمایشنامه و جلسات مذکور را اداره می­‌کنند شدیداً تذکر و از آنان مراقبت و نتیجه اعلام [شود]....»[13]

در کنار برنامه­‌هایی از این دست، به دلیل حضور مردم در مساجد به مناسبت­‌های خاص اعم از اعیاد و... همواره به ‌مسایل سیاسی روز در قالب سخنرانی­‌های مذهبی اشاره می‌گردید. این نقش سنتی مساجد، با نزدیک­تر شدن به ماه­های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی اهمیت و جلوه بیشتری یافت و به کانون تجمع مردم و اعتراض علیه سیاست­‌های رژیم پهلوی تبدیل گردید. روند مبارزه سیاسی در مساجد به این صورت بود که در زمان‌های اختناق و سرکوب به صورت آرام و در زمان‌های دیگر با صراحت بیشتری دنبال می‌­گردید:

«به استحضار می‌­رساند ... مجالس سوگواری شهر خمین با نظم و ترتیب خاصی خاتمه لیکن با توجه به گزارش ... 30 / 2 / 45 این شهربانی همچنان دو نفر از مشایخ با اسامی 1ـ شیخ محمدجواد کشمیری 2ـ شیخ محمدصادق صادقی معروف به خلخالی ضمن موعظه و بیانات مذهبی مرتکب ادای سخنان سیاسی و تحریک ­آمیز شده‌­اند. لذا بلافاصله از موعظه آنان جلوگیری به عمل آمد...»[14]

اجحافات و سخت­گیری­‌های رژیم در مواردی چنان افزایش می‌­یافت که علما و روحانیون استان مجالس روضه خوانیِ خود را به‌ عنوان اعتراض علیه اقدامات رژیم تعطیل می­‌کردند.[15]

از اواسط دهه‌ی پنجاه، مساجد با صراحت بیشتری در مورد مسایل روز جبهه­‌گیری نموده، علناً به کانونی برای هدایت مردم تبدیل شدند. در خلال این سال‌ها مساجد استان علاوه بر برگزاری مناسبت­‌های مذهبی معمول- با رنگ و بوی سیاسی- با وقایعی که در کشور به وقوع می­‌پیوست همراهی می‌کردند، به ‌طوری که در همه شهرهای استان مرکزی به‌ یاد کشته‌­های شهرهای دیگر مراسم­‌های هفتم، چهلم و سالگرد برگزار می‌­گردید. اسناد مربوط به این بخش چنان وسیع است که انتخاب چند مورد از آن برای ارائه در این مقدمه مشکل می‌باشد. در یکی از اسناد آمده است:

«... از ساعت 1400 روز 3 / 8 / 57 (2537 شاهنشاهی) به تدریج عده کثیری از اهالی خمین و روستاهای اطراف آن به منظور شرکت در مجلس ترحیمی که به مناسبت حوادث اخیر کرمان از طرف روحانیون قشری و افراطیون مذهبی شهر خمین در مسجد جامع این شهر برگزار بوده، اجتماع کرده­‌اند.

پس از خاتمه مجلس مذکور، جمعیتی حدود 20000 نفر با دادن شعارهای ضد میهنی در خیابان‌های خمین اقدام به راهپیمایی کرده و پس از شکستن شیشه‌­های ساختمان اصناف و ساختمان منزل دبیر حزب رستاخیز ملت ایران در این شهر، متدرجاً متفرق گردیده‌اند...»[16]

در سند دیگری آمده است:

«صبح روز 4 / 8 / 57 (2537 شاهنشاهی) مجلس ترحیمی به مناسبت کشته شدگان حوادث شهر همدان به شرکت عده‌ای از قشریون مذهبی در مسجد جامع شهر خمین برگزار گردید.

پس از خاتمه مراسم مذکور، جمعیت از مسجد خارج و با عده­‌ای دیگر که به آن‌ها ملحق شده بودند و جمعیتی حدود 15 هزار نفر را تشکیل می­‌دادند در خیابان‌های شهر خمین به تظاهرات و راهپیمایی مبادرت و شعارهای ضدمیهنی می‌دادند...»[17]

مساجد نه تنها در خمین که به دلیل وجود بزرگانی از خانواده امام(ره)، کانون توجهات بود، در دیگر شهرهای استان مرکزی نیز حضور فعالی در بطن حوادث داشتند.[18]

«از شهربانی ساوه...

مقام عالی را آگاه می‌­سازد از ساعت 30 / 8 روز جاری [5 / 8 / 57] اجتماعی از فرهنگیان و دانش­ آموزان و کسبه افراطی که تعدادشان متجاوز از یک هزار نفر بود در مسجد مقدس زاده تشکیل و سخنرانی­‌هایی بر تأیید  خمینی و رد بعضی از قوانین جاریه مملکت و دستگاه حاکمه ایراد و در ساعت 30 / 11 بدون درگیری متفرق و از ساعت 14 نیز در مساجد میدان ملی و صاحب‌الزمان مجالسی از طرف افراطیون و متعصبین مذهبی تشکیل که در ساعت 15 بدون درگیری خاتمه یافت....»[19]

 

ب) نقش وعاظ و روحانیون استان مرکزی در جریان انقلاب اسلامی

بی تردید در تحولات تاریخ معاصر ایران باید برای روحانیون و وعاظ جایگاه ویژه‌­ای در نظر گرفت. از جنبش تنباکو تا نهضت مشروطه، نقش علما و روحانیون کاملاً برجسته بوده است، وعاظ سخنوری چون «سید جمال واعظ» در جریان مشروطه‌خواهی و وعاظ پر حرارتی که احساسات ملی را در جنگ جهانی اول علیه روس و انگلیس تحریک می­‌کردند، در حقیقت مسیری را پایه گذاری کردند که در دوره­‌ی پهلوی به وضوح می‌­توان آن را مشاهده نمود.

در دوره‌­ی پهلوی این وعاظ و خطباء بودند که مجدداً مردم را به مساجد کشانیده و توانستند زمینه را برای پذیرش افکار و اندیشه­‌های مذهبی و فلسفی علمای برجسته­‌یی مانند استاد شهید مطهری و... آماده کنند. از آن جایی که جهان تشیع همواره با یادآوری صحنه‌­های دلخراش عاشورا و قیام امام حسین(ع) ماهیتی سیاسی به خود گرفته است، وعاظ آگاه و هوشیار در برهه­‌های حساس، از این احساسات نهایت استفاده را ­کرده‌اند.[20]

در استان مرکزی خصوصاً در شهرهای اراک و خمین از همان روزهای آغازین حرکت امام خمینی(ره) وعاظ و روحانیون پیشاپیش دیگر اقشار در بسیج توده­‌های مردم حرکت کرده و اندیشه­‌های امام خمینی(ره) را برای آن‌ها تبیین می‌کردند. از آن جایی که این وعاظ زبانی صریح و بی پروا داشتند، همواره مورد علاقه­‌ی مردم بوده و اصولاً زبان توده­‌های مردم به حساب می‌آمدند. در سند زیر می‌­توان حمایت عمومی از وعاظ شهر خمین را به خوبی مشاهده کرد:

«... به موجب گزارش شهربانی خمین به علت عدم صلاحیت از موعظه دو نفر وعاظ به اسامی سید کاظم قریشی، شیخ علی اکبر مسعودی از طرف شهربانی جلوگیری و ساعت 10 صبح 30 / 3 / 43 کلیه وعاظ و روضه خوان اهل منبر شهر طبق دعوت قبلی سید مرتضی پسندیده در منزل مشارالیه اجتماع و بنا به تحریک و رهبری وی در جلسه خود به مذاکرات علیه شهربانی خمین پرداخته و اظهار داشتند که چرا شهربانی از موعظه دو نفر واعظ مذکور جلوگیری کرده...

باید کلیه وعاظ شهر از رفتن به منبر و موعظه خودداری نمایند تا تکلیف ما روشن شود. لذا بعد از ظهر روز جاری شیخ علی اکبر مسعودی، سید کاظم قریشی، شیخ محمدصادق آل‌طه[آل طاهر] در سه مجلس روضه‌­خوانی دایر حضور به ‌هم رسانیده (هر کدام در یک مجلس) با صدای بلند پیام سید مرتضی پسندیده و تصمیمات جلسه واعظین را به مردم ابلاغ و روضه­‌خوان‌های مربوطه را از منبر پایین آورده و مجالس را تعطیل نموده­­‌اند و فعلاً کلیه مجالس مزبور تعطیل و نظم و آرامش برقرار است؛ لیکن تحریکات علنی و مخفیانه سید مرتضی پسندیده همچنان ادامه دارد.»[21]

این حمایت عمومی از وعاظ شهر خمین نشان دهنده‌­ی نقش آن‌ها در آگاهی‌دهی سیاسی و اعتقادی به مردم است؛ زیرا در غیر این صورت، این همبستگی عمومی به‌ وجود نمی‌آمد.وعاظ برغم همه تهدیدها و تطمیع­‌های رژیم با شجاعتی وصف ناشدنی، در فرصت‌­های به‌ دست آمده علیه رژیم جبهه‌­گیری و مطالب تندی را بیان می‌کردند. سند زیر گویای این سخن است:      

«... طبق گزارش مأمورین ساعت 8 صبح امروز شیخ مصطفی زمانی و سید کاظم قریشی واعظ در مسجد جامع مبادرت به اظهارات خلاف قانون و تحریک ­آمیز نموده که عین اظهارات نامبردگان جهت استحضار به شرح زیر به عرض می­رسد: ما طلبه‌هایی که عمامه بر سر می‌گذاریم این عمامه به منزله کفن ماست که با اشخاص مخالف مرجع تقلید و قرآن مبارزه نماییم. در سال گذشته روز 12 محرم در آبادان بودم [مصطفی زمانی] اطلاع رسید آقای  خمینی را گرفتند بنده و سایر طلبه‌ها وصیت­نامه خود را نوشته و آماده همه­‌گونه جانبداری شدیم. دولت .... می‌خواهد کشور ما را مثل کشور ترکیه که در آنجا اسلام وجود ندارد، کرده و اسرائیل را بر ما مسلط کند و فعلاً بیش از این اجازه گفتن مطالب دیگری ندارم.

سپس سیدکاظم قریشی که قبلاً به علت عدم صلاحیت از منبر وی جلوگیری شده از موقعیت و ازدحام جمعیت سوء استفاده و پشت بلندگو قرار [گرفت و] با ابراز احساسات ضمن تاکید گفته‌­های واعظ مذکور اضافه نموده استعمار کاملاً بر ما حکومت می­‌کند...

در پایان هر دو نفر به مرجع تقلید آقای خمینی دعا و مجلس را خاتمه دادند...»[22]

اظهاراتی از این دست که هم سیاست داخلی و هم خارجی رژیم را به چالش می­‌کشید، می‌توانست خطرات جانی را برای گویندگان آن به دنبال داشته باشد، با این وجود هیچ کدام از این تهدیدها مانع از این نمی­‌شد که وعاظ در قبال سیاست­‌های رژیم پهلوی سکوت اختیار کنند . در سند زیر چگونگی دستگیری سید کاظم قریشی و واکنش مردمی نسبت به آن آمده است:

«... در تاریخ 16 / 11 / 43 شهربانی خمین نامبرده [قریشی] را به منظور تعقیب به شهربانی احضار در نتیجه جمعیتی به تحریک وی در مقابل شهربانی اجتماع و با تظاهراتی آزادی او را خواستار شده­‌اند چون اقدامات و عملیات نامبرده برخلاف مقررات مملکت و سخنرانی او علیه مصالح مملکت جنبه تحریک ­آمیزی داشته و نامبرده در بازجویی که از وی به عمل آمده نسبت به عمل خود اعتراف نموده، لذا جرم وی از نظر سازمان محرز و به منظور هرگونه اقدام قانونی و تعقیب و تنبیه به ساواک استان مرکزی اعزام می­‌گردد...»[23]

سیدکاظم قریشی چندین بار به ساواک احضار و زندانی گردیده بود، اما هربار پس از آزادی مجدداً با شجاعت و حرارت بیشتری به فعالیت ادامه می­‌داد.[24] روحانی مبارز دیگر «محمدعلی قریشی» بود که او نیز به کرات دستگیر و زندانی شده بود. در سند زیر راجع به ایشان آمده است:

«اطلاع حاصله حاکی است، نامبرده بالا [محمدعلی قریشی] یکی از معممین افراطی است پس از آزادی و مراجعت به شهر خمین فعالیت سوء خود را به نحو گسترده در دهات اطراف از جمله قریه امام­زاده بوجان و قلعه حاجی­‌آباد و جهان قلعه شروع نموده و فعالانه همه شب به این دهات رفته... نظر اهالی را به خود جلب نموده و ذهن اکثر توده این مردم ساده لوح را نسبت به اصول انقلاب شاه و ملت و خاندان جلیل سلطنت برگردانده و این امر به گونه­‌ای است که عده­‌ای مجذوب تبلیغات و تحریکات سوء وی شده‌­اند... از جمله مسایل و مطالبی که وی بین مردم تبلیغ نموده و در هر مجلس و محفل مورد بحث قرار می­‌گیرد به شرح زیر می‌باشد:

1ـ اعلیحضرت رضاشاه کبیر نبایستی فرمان حجاب برداری صادر می­‌کردند.

2ـ خاندان جلیل سلطنت و بستگانش فقط به فکر جمع­‌آوری اموال و خریداری کارخانجات و مراتع و دام و غیره برای خود می­‌باشند و عده­‌ای از آن‌ها هم به عیاشی مشغولند...

4ـ از کجا معلوم که حکومت و سلطنت نباید به  خمینی تعلق داشته باشد...  

5ـ چرا از بودجه مملکت برای ترویج دین در نظر گرفته نشده و چرا مخارج حوزه­‌های علمیه وسیله دولت تأمین نمی‌شود....

9ـ شاهنشاه آریامهر بهایی است و گر نه در روز عاشورا که رسماً در مسجد سپهسالار مجلس روضه­‌خوانی می­‌گذارد، خودش در جزیره کیش به گردش و عیاشی نمی­‌رفت... وی [محمدعلی قریشی] با تشکیل هیئت ابوالفضل و این‌ که هرچند یک بار به تهران می­‌رود و جلسه تشکیل می‌­دهد و افرادی را به دور خود جمع نموده و آنان را نیز نسبت به مطالب فوق‌الذکر متقاعد نموده و به حدی در آنان رسوخ نموده که این عده آماده هرگونه فداکاری و از خود گذشتگی در راه وی و اهدافش می­‌باشند...»[25]

از دیگر وعاظ معروف استان مرکزی که از سوی رژیم همواره تحت فشار قرار داشتند، می‌­توان به؛ ‌شیخ محمدحسین آل‌طاهر، شیخ محمدصادق آل‌طاهر، سید مهدی غضنفری، شیخ بنیادی، شهاب‌­الدین حسینی، علی اکبر مسعودی، سید مهدی امام و... اشاره کرد که در مناسبت‌­های خاص به آگاهی­‌بخشی عمومی در مساجد و منابر می‌پرداختند.[26] از دیگر فعالیت‌های روحانیون استان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

 

ج) جمع ­آوری وجوه شرعیه برای امام خمینی(ره)

از قدیم‌­الایام یکی از راه­‌های استقلال روحانیت شیعه از حکومت­‌های جائره، عدم وابستگی مالی آن‌ها به این حکومت‌­ها بوده است. این استقلال بر اساس حکمی فقهی است که شیعیان را موظف می‌کند وجوهات شرعیه خود را در اختیار فقها و مراجعِ تقلیدِ خود قرار دهند. این مسأله از یک سو باعث استقلال نهاد روحانیت شده و از سوی دیگر به آن‌ها این امکان را می­‌دهد تا در امور اجتماعی و عمرانی وارد و مردم نیازمند را تحت پوشش قرار دهند.

در دوره­‌ی پهلوی دوم، عموم شیعیان تا پیش از رحلت «آیت‌­الله‌العظمی بروجردی(ره)» وجوهات شرعیه خود را در اختیار ایشان قرار می‌­دادند. با درگذشت آن مرحوم، در اوایل دهه چهل، با وجودِ بودن چندین مرجع جامع­‌الشرایط، بسیاری  شیعیان امام خمینی(ره) را به عنوان مرجع خویش برگزیده و وجوهات خویش را در اختیار ایشان قرار می­‌دادند. امام نیز بنا به اجتهاد خویش این وجوهات را به مصرف می­رساندند. از مهمترین نمایندگان امام خمینی(ره) در کسب وجوهات شرعیه باید به «آیت‌­الله سید محمدصادق لواسانی» ، «آیت‌­الله شهاب‌الدین اشراقی» ، و «آیت­‌الله سید مرتضی پسندیده» اشاره کرد. اهالی مسلمان استان مرکزی به خاطر دسترسی آسان به آیت‌­الله پسندیده، ایشان را به‌ عنوان نماینده‌ی امام خمینی(ره)در جمع‌آوری این وجوهات برگزیده و ایشان نیز از طریق سلسله­‌ای از روحانیون این وجوهات را در اختیار امام قرار می‌دادند، در سندی از ساواک آمده است:

«در شهرستان خمین محمدعلی اصغری فروشنده عسل و دخانیات ـ حسین ـ نظری خرازی فروش و حاج لطف‌­اله جدیدی فروشنده لوازم برقی وجوهاتی را به عنوان سهم امام جمع ­آوری و به شیخ محمدحبیب­‌اللهی (واعظ) پرداخت می‌نمایند یاد شده اخیر نیز به وسیله پسرش این وجوهات را در قم به پسندیده می­‌رساند تا برای  خمینی ارسال گردد...»

از دیگر کارهای روحانیون و وعاظ می­‌توان به تبلیغ در روستاهای استان[27] و عدم شرکت در مراسم‌­های رسمی رژیم اشاره کرد. بی گمان اگر این اقدامات صورت نمی­‌گرفت هرگز جامعه‌ی ایرانی به این سرعت برای تحولی عظیم در سال 1357 آماده نمی­‌گردید. در سندی در مورد تبلیغات روحانیون در روستاهای استان آمده است:

«اخیراً در قریه خُنداب شب­‌های جمعه و بعضی شب­‌های دیگر جلسه قرائت قرآن دایر که یکی از دبیران این قریه به نام اسمعیل مهاجرانی نیز به عنوان قاری قرآن در این جلسات شرکت و پس از ختم جلسه بحث و گفتگو پیرامون علمای دینی پیش کشیده و ضمن تعریف از روح‌­الله خمینی از مردم می­‌خواهد که از او تقلید نمایند و حتی اظهار می­‌دارد که  خمینی به ‌زودی به ایران خواهد آمد...»[28]

 

د) مبارزه منفی؛ تحریم جشن‌­ها و مراسم‌­های دولتی

از دیگر اقدامات قابل تحسین روحانیون استان مرکزی که همسو با سایر روحانیون کشور صورت می‌گرفت، مبارزه با اقدامات دروغین مذهبی رژیم پهلوی بود. این سیاست هوشمندانه مانع از بهره‌برداری­‌های سیاسی رژیم از باورهای مذهبی مردم گردید و به تدریج چهره­‌ی متظاهر آن‌ها را بر مردم آشکار نمود. در یکی از این موارد علمای شهر خمین مراسم استقبال از قرآن اهدایی محمدرضا پهلوی به اهالی خمین را تحریم و در آن شرکت نکردند. این عدم حضور در مراسم که با تشریفات خاصی نیز همراه بود، از یک سو مسئولان شهر را که اهداف خاصی را دنبال می‌­کردند، نا امید و از سوی دیگر یکپارچگی علماء و ضدیت آن‌ها با اقدامات دروغین رژیم را آشکارتر نمود:

«محترماً به طوری که استحضار دارند، ساعت 30 / 17 مورخه 2 / 2 / 45 قرآن مجیدی که به فرمان شاهنشاه آریامهر چاپ و طی تشریفات خاصی به‌ خمین وارد گردید هیچ یک از روحانیون شهر با اینکه قبلاً دعوت کتبی از آنان به عمل آورده شده بود در مراسم مذکور شرکت نکرده و آقای مهدی غضنفری هم از قبول پاکت خودداری نموده و اسامی آنان به شرح زیر می­‌باشد...

1 ـ سیدمرتضی پسندیده 2 ـ صدرالدین نجفی 3 ـ سیدمهدی غضنفری 4 ـ شیخ محمد الهی 5ـ شیخ محمدعلی ذاکری 6 ـ شیخ علی سهرابی 7ـ شیخ محسن.»[29]

از دیگر اقدامات روحانیون استان قم، عدم شرکت در جشن­‌هایی بود که از سوی احزاب فرمایشی رژیم برگزار می­‌گردید. به خاطر جایگاه ویژه‌ی مسجد در فرهنگ مردم ایران، بسیاری از رجال پهلوی به دنبال استفاده ابزاری از این کانون مقدس بودند. در یکی از این اقدامات «سید مهدی سیادت» از اعضای حزب رستاخیز پیشنهاد داده بود که برای مشروعیت بخشیدن به حزب، کانون­‌های خود را در مساجد برگزار نمایند که از همان زمان با مخالفت علما و مردم مواجه گردید. در یکی از اسناد ساواک راجع به تحریم این جنبش‌­ها از سوی روحانیون آمده است:

«ساعت 1600 روز 20 / 1 / 46 از طرف کمیته حزب ایران نوین شهرستان خمین برابر دعوت قبلی مراسم نیایش در مسجد جامع خمین برگزار و در این اجتماع غیر از روحانیون کلیه طبقات مردم شرکت داشتند. در این مورد آقای سید عباس بنی‌­هاشمی رئیس اداره آموزش و پرورش خمین از نظر این که شاید روحانیون در این مجلس حاضر نشوند، لذا دعوت­نامه برای آنان ارسال نکرده بود. ضمناً در ساعت 30 / 9 روز 21 / 1 / 46 مراسم نیایشی که در این مورد از طبقه روحانیون به علت این که در این گونه جلسات شرکت نمی‌­کنند دعوتی به عمل نیاورده بود...»[30]

در کنار مخالفت با جشن­‌ها و دیگر مراسم­‌های ضددینی، مردم و علمای استان مرکزی، غرب‌گرایی و مظاهر تبلیغی آن از جمله سینما را شدیداً محکوم می‌­کردند. نگاهی به سطح نازل فیلم­‌های آن زمان و اهداف مستتر در تهیه آن‌ها این مخالفت علما را توجیه می­‌کند.[31]

اقدامات علما در مقابله با عناصر فرهنگی غرب سرانجام در سال 56 و 57 به نتیجه رسید و همان‌گونه که در اسناد ساواک نیز مشاهده می­‌شود با اوج­گیری تظاهرات عمومی از جمله مکان‌هایی که مورد هجوم مردم قرار گرفتند، مشروب فروشی‌­ها و سایر مراکز فسق و فجور بودند:

«عباس کاملی خیاط ساکن شازند که متعصب مذهبی است و در آتش زدن مغازه مشروب‌فروشی وسکان امیریان دست داشته، بعضاً با واعظی به نام محقق معاشرت و در ساعات مختلف مخصوصاً در شب با یکدیگر تماس می­‌گرفته‌­اند... ضمناً نامبرده اظهار داشته که کارخانه قند شازند را هژبر یزدانی که بهائی است خریداری نموده و سود آن به نفع بهائی خواهد بود و این امر از نظر دینی با اشکال مواجه است...»[32]

 

ه‍) تهدید مقامات استان و پخش اعلامیه‌­های ضد رژیم

از دیگر اقدامات مردم استان مرکزی پخش اعلامیه­‌های متعدد در حمایت از انقلاب اسلامی و امام (ره) بود که بعضاً حاوی انتقادات و ایرادهایی از فضای سیاسی و فرهنگی کشور نیز بودند. این اعلامیه‌­ها در اواسط دهه 40 بیشتر انتقاد از فضای فرهنگی کشور و نوعی هشدار برای مقامات رژیم به حساب می‌­آمد. به طور نمونه در اعلامیه مورخه 27 / 4 / 45 آمده است:

«... دو برگ اعلامیه به عنوان (بخوانید و توجه کنید) به دیوار مسجد جامع خمین الصاق که چون در مفاد آن به سینما و رادیو و تلویزیون و مطبوعات به طور ضمنی حمله و آن‌ها را گمراه کننده وانمود نموده بود،[به] وسیله شهربانی خمین از دیوار کنده شد...»[33]

با گسترش نهضت،انتشار اعلامیه‌ در سطح شهرهای استان افزایش یافت و در هر مناسبتی تعدادی از این دست­نوشته­‌ها که بعضاً به صورت جزوه نیز در آمده بودند در میان مردم تقسیم و یا در معابر عمومی نصب می‌شدند. در سندی در این مورد آمده است:

«برابر اعلام شهربانی اراک در روز اخیر چند برگ اعلامیه دست‌نویس در رابطه با تولد امام و میلاد شاهنشاه آریامهر و به مضمون لزوم جهاد علیه رژیم در خیابان‌های ملک و حجازی نصب گردیده بود که به موقع جمع ­آوری شده و درباره شناسایی عاملین تهیه و توزیع آن اقدامات در جریان است که نتیجه همراه نمونه اعلامیه متعاقباً تقدیم خواهد شد...»[34]     

در پی شهادت آیت‌الله حاج آقا سیدمصطفی خمینی در آبان ماه 1356 در سراسر ایران مجالس عزاداری برای ایشان برگزار گردید و مردم ایران با رهبر فرزانه خویش، که به تبعیدی ناخواسته فرستاده شده بود، اعلام همدردی نمودند. این طرفداری از امام(ره) و دلدادگی باعث شد که رژیم اقدام به چاپ مقاله جنجالی و توهین­ آمیز «استعمار سرخ و سیاه» به قلم مستعار رشیدی مطلق نماید که منجر به اعتراض مردم و ماجرای 19 دی سال 1356 قم گردید. در پی شهادت عده‌ای از مردم به دست رژیم پهلوی، انتشار اعلامیه­‌های شدیداللحن با محتوای سقوط رژیم پهلوی و حمایت از امام خمینی(ره) گسترش زیادی یافت. اکثر این اعلامیه­‌ها با استناد به آیات قرآن کریم و برخی از فرازهای نهج‌البلاغه ضرورت مبارزه با طاغوت را مطرح و با لحنی حماسی از مردم برای قیام عمومی- اعم از اعتصاب و اعتراض تا شرکت در تظاهرات- دعوت می‌نمودند. در این اعلامیه‌­ها ضمن گرامی‌داشت یاد شهدا، اوضاع کشور و جنایات رژیم پهلوی مورد بررسی قرار می‌گرفت. در بسیاری از این اعلامیه­‌ها ضمن تهدید مسئولین رژیم توصیه‌­هایی نیز برای ادامه اعتراض به مردم داده می­‌شد.[35] محتوای همه‌ی این اعلامیه‌­ها بررسی اوضاع سیاسی روز نبود و در مواردی جزواتی منتشر می‌گردید که به شبهات و مسایل فقهی و اعتقادی پاسخ می‌گفت. در این جزوات کوشش شده بود تا مفاهیم روز با زبانی جدید و از منظری روشنفکرانه البته با تکیه بر آموزه‌­های دینی تبیین و توضیح داده شوند. سند زیر به‌ خوبی محتوای برخی از این جزوات را نشان می‌دهد:

«... محترماً در بازرسی معموله از کتابخانه مسجد اسماعیل بیگ که نامبرده بالا [شیخ رسول منتجب‌نیا] بدون کسب مجوز سرپرستی و گردانندگی آن را عهده‌­دار بوده تعدادی اعلامیه مضره حدود 200 برگ که نمونه آن ضمیمه است با انضمام تعدادی نقشه‌­های مخصوص که بررسی و تشخیص آن‌ها برای این شهربانی مقدور نمی‌باشد به ‌شرح 1 ـ اصالت عمل در اسلام 2 ـ تعلیم و تربیت 3 ـ ایمان، مشورت 4 ـ مقایسه آموزش و پرورش در قرآن و دانشگاه‌های امروز 5 ـ کامپیوتر و قرآن 6 ـ کفر، ایمان، ظلمت، نور 7 ـ هدف آموزش و پرورش در قرآن  8 ـ نظریه قرآن درباره تعلیم و تربیت 9ـ مدیران اجتماعی ایده­‌آل ما 10ـ حکومت توحید، جهت بررسی و هرگونه اقدام مقتضی به پیوست ارسال می‌گردد....»[36]         

سند فوق نشان می‌­دهد که مبارزه مردم در استان مرکزی صرفاً سیاسی نبوده و یک جریان عمیق فرهنگی، به دنبال تحول در باورهای اعتقادی مردم بوده و به موازات فعالیت­‌های سیاسی، مردم را به تفکر و تعمق در اسلام دعوت و زمینه‌­های حکومت اسلامی را فراهم می­‌کرده است. به گفته اسناد بسیاری از این اعلامیه‌­ها در مساجد و مدارس توزیع می‌­شده‌ است.[37] در یکی از این اعلامیه‌ها آمده است:

«... سلام بر شما برادران و خواهران دینی ما؛ امیدواریم سلام ما برادران مسئول مورد عنایت شما قرار گیرد... شما افرادی که با خواهران دینی ما تماس مستقیم دارید به آن‌ها تفهیم نمایید اسلام بی­ حجابی نیست... اسلام آزادی را در چیزی برتر از این می­‌داند. این خواهران ما راهی را که غربیان و بی­‌دینان رفته­‌اند آزادی نمی‌­دانند...»[38]

در کنار این اعلامیه­‌ها که آگاهی­‌دهی به مردم در آن‌ها عنصر اصلی به‌ شمار می‌رفت، از همان روزهای آغازین حرکت امام خمینی(ره) به منظور ایجاد رعب و وحشت در میان نیروهای امنیتی و نظامی استان نامه­‌های تهدید آمیزی برای آنها فرستاده می‌شد. این نامه­‌های تهدید آمیز بعضاً در کاهش فشارها و اجحافات این افراد مؤثر می­‌افتاد. اولینِ این نامه‌ها به سال 1343 باز می‌­گردد که در آن از افسران شهربانی خمین خواسته شده بود تا نسبت به آزادی واعظ معروف جناب آقای کاظم قریشی اقدام لازم را انجام دهند. در بخشی از این نامه­‌ها آمده است:

«آقای فرتاش رئیس شهربانی بدان و آگاه باش اگر بخواهی حضرت حجت‌الاسلام آقای سیدکاظم قریشی را از رفتن به منبر جلوگیری کنی و مزاحم ایشان باشی ما یک عده جوان‌های تحصیل‌کرده دبیرستان و یک عده جوان‌های روشنفکر بازاری هستیم که خود را آماده کرده‌ایم به محض این‌که شنیدیم آقای قریشی به واسطه جلوگیری شما به منبر تشریف نبرده انقلاب را شروع می­‌کنیم و تا پای جان از ایشان و دین مقدس اسلام دفاع می­‌نماییم. آقای فرتاش بدان انسان بیش از یک مرتبه نمی‌­میرد، چه بهتر که در راه دین مبین اسلام کشته شود...»[39]

لحن ساده و شجاعانه این نامه حاکی از اعتقاد عمیق جوانان استان به آرمان‌های امام خمینی(ره) بوده است. در نامه مشابه دیگری که در همین روزها منتشر شده بود، یکی از مأمورین شهربانی به نام «طاعتی» تهدید و از وی خواسته شده است تا از اقدامات ضددینی و میهنی‌­اش دست بردارد.[40]

انتشار نامه‌های تهدیدآمیز از سال 1356 گسترش بیشتری یافت و بسیاری از مقامات استان و مأمورین شهربانی مورد خطاب انقلابیون قرار گرفتند. این نامه­‌ها همان‌گونه که از اسناد بر می‌­آید در دل بسیاری از مخاطبان آن رعب و وحشت ایجاد می‌کرده‌اند. این شیوه مبارزه در جریان همه‌ی انقلابات و حرکات اعتراضی در سراسر جهان اعمال می­‌شده است و از این طریق بسیاری از وابستگان تندرو و دژخیم مرعوب می‌شده‌اند.[41]

 در یکی از این نامه­‌ها که مخاطب آن «پلیس ناپاک اراک» عنوان شده است، می‌خوانیم:

«... همان‌طوری که همه ملت مسلمان و شریف ایران می‌­داند مزدوران پلید و کثیف و جیره‌خواران درنده شاه به دستور گرگ آدم­خوار و سگ درنده (شاه) در تمام شهرستان‌ها مانند قم، تبریز، اصفهان، شیراز، مشهد، آبادان، یزد و... چهره ناپاک خود را[آشکار] نمودند و موجبات خشم ملت مسلمان و غیور ایران را فراهم آورده، لیکن شاه خائن با صحنه‌ سازی‌های دروغین و به قول رهبر عالیقدر زعیم شیعه امام خمینی با عوض کردنِ مهره­‌ها [می­‌خواهد]  نهضت بزرگ اسلام را راکد کند، اما شاه باید بداند (که توبه گرگ مرگ است)...

جوانان غیور و مبارز اراک در روز جمعه ظهر (27 شهر رمضان) بعد از نماز در مسجد [هنگامی که] از مسجد خارج می‌شدند، اما پلیس از روی عمد و به دستور رئیس شهربانی و رئیس ساواک (مزدور، کثیف، خون­‌آشام، سگ صفت) به مردم بی‌­دفاع اراک وحشیانه حمله برده و خانه خدا را مورد هتک قرار دادند و مردم بی گناه (زن و مرد) مسلمان را به آب و گاز اشک­‌آور بستند و در و پنجره‌های مسجد را خُرد کردند و زن‌های بی دفاع مورد حمله‌ی (بی وجدان‌ها) قرار گرفتند. ما جوانان روشن و بازاریان و ملت غیور اراک این خیانت نابخشودنی را نادیده نمی­‌گیریم و تا پای جان این ننگ را با خون خواهیم شست و جواب مسببینِ این حادثه (که هیچ بی غیرتی به زن بی­‌دفاع نمی­‌کند) خواهیم داد...»[42]

 

و) شعارنویسی و تشکیل برخی گروه‌های مقاومت

تا پیش از علنی شدن تظاهرات ضد رژیم در استان مرکزی، در شهرهای استان شعارهایی در حمایت از امام خمینی(ره) بر روی دیوارهای ادارات دولتی و مکان‌های عمومی نوشته می­‌شد. این شیوه‌­ی مبارزه که به شعار نویسی دیواری معروف است تا آغاز مبارزه علنی ملت نوعی تذکر و یادآوری به سران رژیم به حساب می­‌آمد که در طی آن تلاش می­‌شد تا زنده بودن قیام و تحرکش گوشزد شود.

با گسترش اعتراضات در سال 56 به‌ موازات شعارهایی که در گردهمایی‌­ها و در مساجد و خیابان‌ها سر داده می‌­شد، بر روی دیوارها نیز شعارهایی بر ضد رژیم نوشته می­‌شد که ناکارآمدی رژیم در کنترل اوضاع را نشان می‌­داد.[43]

از دیگر اقداماتی که انقلابیون در کنار شرکت در تظاهرات و حرکات ضد رژیم صورت می­‌دادند، تشکیل گروه‌های مبارزه مسلحانه علیه رژیم بود. در سندی راجع به یکی از این گروههای مسلح آمده است:

«تیمسار ریاست سازمان امنیت و اطلاعات کشور

با نهایت احترام به عرض می‌­رساند شخصی به نام سیدرضا موسوی دهبان قریه برجک از توابع شهرستان خمین باندی برای خود تشکیل داده که به شرح زیر می‌­باشد:

جعفر گلی اهل و ساکن سکانه الیگودرز فرزند هاشم، نصرت پهلوی و حجت پهلوی که سرباز فراری می­‌باشند اهل برجک ساکن خمین فرزند نعمت­‌اله، حبیب فولادی اهل برجک ساکن قریه مزبور فرزند ولی­‌اله، حسینعلی قربانی اهل و ساکن برجک فرزند رمضان­علی، غلامحسین بهلولی اهل برجک ساکن تهران فرزند محمدابراهیم که سرباز فراری نیز می‌­باشد، ذبیح اله خدایی اهل برجک ساکن تهران خیابان فلاح 14 متری سالم پلاک 3، رحمت اکبری اهل نهشهر خمین فرزند نبی، محمد خورشیدی اهل خلیل آباد از توابع خمین فرزند اصغر، عبدالحسین بهلولی اهل برجک ساکن خمین فرزند محمدعلی، عبدالله رنجبر اهل برجک ساکن خمین این عده به سرپرستی سیدرضا موسوی و اسدالله اکبری و ذبیح‌الله خدایی همیشه اوقات در منزل این سه نفر جلسه خصوصی دارند و نقشه­‌های پلید می­‌کشند. در تابستان گذشته در یکی از تظاهرات ضد ملی خرابکاری در پیچ شمیران که یکی از آن‌ها به دست مأمورین به نام کریم فلاح کشته شد و از زمانی که کریم فلاح کشته شد فعالیت این عده بیشتر و عده‌­ای جوان بی‌تجربه دیگر را تحریک می­‌کنند که به عده خود افزوده نمایند. این افراد هیچ­گونه شغلی ندارند فقط اسدالله اکبری و ذبیح‌الله خدایی که وضع مالی خوبی دارند به آن‌ها کمک مالی و فکری می­‌نمایند که بیشتر فعالیت کنند در تظاهرات خمین که چندی پیش رخ داد و این عده فعالیت زیادی داشتند و اعلامیه­‌هایی به نفع  خمینی مخفیانه پخش می‌­نمایند....»[44]

در سند دیگری از ساواک در این مورد آمده است:

«تعدادی در حدود 600 نفر از اهالی شهرستان‌های خمین، اراک، قم، محلات و خرم­‌آباد که مجهز به جنگ افزار می‌باشند به گروه‌های 4 الی 5 نفری تقسیم و در کوههای اطراف شهر به تمرینات چریکی پرداخته و همگی از طرفداران  خمینی می‌باشند...»[45]

 

ز) نقش زنان در جریان انقلاب در استان مرکزی

زنان عفیف و آگاه استان مرکزی از همان روزهای آغازین حرکت امام خمینی(ره) دوشادوش مردان در اکثر تظاهرات و تجمع‌­ها شرکت داشته و با شجاعت و جسارتی وصف ناشدنی در مقابل رژیم مستبد پهلوی مقابله می­‌کردند. حفظ حجاب اسلامی و در عین حال حضور در صحنه­‌های سیاسی و فرهنگی از ویژگی­‌های زنان استان مرکزی خصوصاً شهرستان خمین است.

برگزاری جلسات روضه­‌خوانی و کلاس­‌های قرائت قرآن، این فرصت را به زنان مبارز استان می‌داد که در قالب این تشکل‌ها و جلسات، مفاهیم دینی را به دانش­آموزان و علاقه­‌مندان منتقل کنند و چهره اسلام راستین را به آن‌ها نشان دهند. نکته جالب توجه در مورد این جلسات این است که بعضاً به عنوان پوشش فعالیت‌­های سیاسی مورد استفاده قرار می‌گرفتند و زنان مبارزی از سایر نقاط کشور در آن‌ها شرکت می‌کردند. سند زیر گویای نقش بی بدیل زنان در جریان انقلاب اسلامی است:

«... اخیراً سه نفر دختر غریبه به نام‌های حمیده عقیل‌زاده، فاطمه زنده باد . فوزیه عبداللهی اهل خرمشهر به خمین رفته و در مسجد اسماعیل‌بیک روزها و شب‌ها به زنان و دختران قرآن تدریس می‌نمایند. اضافه شد نامبردگان فوق‌الذکر به دلایل امنیتی از مدرسه‌ای که در خرمشهر در آن تحصیل می‌کرده‌اند اخراج گردیده‌اند. ضمناً نامبردگان با خانمی به نام افشار که مدیر یکی از مدارس خرمشهر بود و دستگیر شده نیز ارتباط داشته‌اند.

نظریه شنبه: زمانی که مأمورین شهربانی خمین به منظور تنظیم بیوگرافی نامبردگان به مسجد مذکور مراجعه می‌نمایند، نامبردگان از ارائه شناسنامه به وی خودداری و با مشخصات غیر واقعی (مشخصات فوق) خود را معرفی می‌نمایند. در تحقیقاتی که به عمل آمده خانم افشار پس از آزادی به مشهد عزیمت و در آنجا ساکن می‌شود و نامبردگان فوق نیز پس از مسافرت به مشهد و قم به علت نامعلومی به خمین آمده‌اند. اضافه می‌شود در تاریخ 16 / 6 / 36 بعد از نماز ظهر در مسجد مذکور به منبر رفته علیه مأمورینی که با لباس شخصی خدمت می‌کنند صحبت‌هایی نموده و مردم را تحریک می‌نمایند که از همکاری با این مأمورین خودداری نمایند؛ زیرا آنان حریم ناموس مسلمانان را نگه نمی‌دارند. ضمناً مشارالیه گرفتن مشخصات از دختران مزبور را تحریف می‌نمایند...»[46]

در کنار فعالیت‌هایی از این دست که هدف از آن آگاهی‌دهی به زنان مسلمان به منظور مقابله با تهاجم فرهنگی غرب و الگوهای نامناسبی بود که رژیم معرفی می‌کرد، زنان به تدریج با حفظ معیارهای اسلامی وارد کارزار مبارزه شده و نشان دادند که زن مسلمان می‌تواند هم عفاف خود را حفظ کند و هم با آگاهی و درایت سیاسی در مقابله با تهدیدهای دشمن ایستادگی کند.[47] در رژیم پهلوی از یک سو فرح دیبا و دیگر زنان درباری می‌کوشیدند تا الگوهای جدیدی را برای دختران و زنان کشور ارائه دهند و از سویی دیگر با برگزاری جشن‌ها و مراسم‌هایی که نمونه بارز آن جشن هنر شیراز و انتخاب دختر شایسته بود، تعریف جدیدی از زن نمونه‌ی ایرانی ارائه دهند.

در سند زیر به خوبی ترس رژیم از حجاب زن ایرانی، به عنوان ابزاری در مقابله با توطئه‌های استعماری انعکاس یافته است.

«... تیمسار سپهبد نصیری ریاست محترم سازمان امنیت کشور

محترماً پیرو گزارش قبلی راجع به اوضاع خمین، با ایمان ... به اهمیت سازمان و این که ثبات و آرامش کشور منوط به وجود سازمان است، خاصه که آن شخصیت عالی و متعالی که مورد اعتماد و ثقه شخص اول مملکت در رأس آن سازمان هستند وظیفه فریضه هر فرد است که اطلاعات مکتسبه را به سازمان منعکس سازد، لذا اجازه می‌خواهیم اطلاعات خود را که در هفته گذشته در خمین به دست آورده، عرضه بدارم.

1ـ مسموع شد که عناصر مخالف روحانی نمای خمین در هفته گذشته فعالیت داشته و به ویژه برادران همان خمینی معروف (پسندیده ـ هندی) وسیله نوکر خود مصیب نام بازاریابی را برای مذاکرات به منزلش دعوت کرده بود. (نتیجه مذاکراتش فاش نشده)

2ـ عناصر مزبور برای ثبات نفوذ خود بین مردم انتشار داده بودند که رئیس شهربانی خمین تحت تعقیب و عوض خواهد شد.

3ـ عناصر روحانی نما در مراسم تشریفاتی استقبال قرآن مجید شرکت نکرده و روحانی بودنشان را آشکار نموده‌اند.

4ـ هنوز دبیران و آموزگاران دخترانه با چادر نماز به سر کلاس می‌روند و مدیر فرهنگ قادر نیست چادرها را براندازد.

...[در] خاتمه اجازه می‌خواهم نظریه خود را پیشنهاد که صرفاً روی استنباط‌‌‌های شخصی است از نظر مبارک بگذراند.

1ـ در درجه اول اعطا اختیارات به فرمانداری و شهربانی به جهت محدود نمودن عناصر روحانی و مضافاً این که وزارت کشور به شکایات برانگیختگان عناصر مخالف که با تبانی توأم است ترتیب اثر نداده و از آنان حمایت نماید...

2ـ در صورت اقتضا برای مدت کوتاهی از طرف سازمان امنیت افسری مأمور خمین نمایند و یا این که برای مدت محدودی 2 برادر خمینی (1ـ پسندیده 2ـ هندی) که اولی محضردار و دومی وکیل دادگستری و طراح همه مردم است و هم‌چنین واعظ به نام آل طاهر را از خمین به قم انتقال دهند.

3ـ به نظر بنده فرهنگ خمین محتاج یک نفر مدیر شایسته و لایق است تا بتواند ضمن برانداختن چادر نمازها از سر بانوان فرهنگ ... برنامه وسیع جهت تنویر افکار عمومی و زدودن موهومات آخوند پرستی از اذهان، مردم را برای کنفرانس دعوت نماید و هم‌چنین [برای] جوانان محصل خمین کنفرانس‌های 15 روزه ترتیب داده، [نظر آنان را به] فعالیت جلب کند....»[48]

این اظهارات، سندی گویا و بی‌نیاز از تفسیر در مورد اقدامات ضد مذهبی رژیم پهلوی است. امید است که انتشار اسنادی از این دست ماهیت رژیم دست نشانده پهلوی را بیش از پیش برای مردم کشور خصوصاً نسل جوان آشکار نماید؛ تا از این طریق با آگاهی و بصیرت بیشتری به ارزش‌های اصیل ایرانی ـ اسلامی که ضامن بقای کشور است بنگرند.

زنان استان مرکزی آن‌گونه که از اسناد بر می‌آید در تظاهرات نیز شرکتی گسترده داشته‌اند. در مورد نقش زنان در سندی آمده است:

«ساعت 30 / 11 روز 25 / 2 / 37 [1357] هفت زن چادری در حالی که صورت‌های خود را پوشانیده بودند، ضمن حمل پرچم که روی آن عبارت «ما پیرو قرآنیم» نوشته بود با دادن شعارهای ضد میهنی به تظاهرات در یکی از خیابان‌های شهر ساوه مبادرت کردند که زنان مورد بحث توسط مأمورین انتظامی دستگیر گردیدند. اطلاعات رسیده بعدی حاکی است که در دنبال زنان مورد بحث حدود 200 نفر دانش‌آموز در حرکت بودند که مأمورین انتظامی ابتدا دانش‌آموزان را متفرق و سپس هفت زن نقابدار را دستگیر کردند....»[49] 

در کنار حضور در اجتماعات سیاسی، زنان در پخش اعلامیه‌های امام خمینی(ره) و دیگر انقلابیون نیز فعالیت می‌کردند. در سند زیر این موضوع به ‌خوبی انعکاس یافته است:

«موضوع: انداختن اعلامیه مضره از قسمت زنانه مسجد آقا ضیاء به قسمت مردانه مسجد مذکور در شهر اراک

ساعت 30 / 12 روز 21 / 10 / 36[1356] هنگامی که جمعیت حاضر در مسجد آقا ضیاء شهر اراک مسجد را ترک می‌کردند، از قسمت زنانه مسجد مذکور حدود 40 برگ اعلامیه مضره که در داخل کیسه پلاستیکی قرار داده شده بود، به قسمت مردانه مسجد مورد بحث انداخته شده است. اعلامیه‌های مذکور به صورت دست‌نویس و در نوع مختلف و بدون امضا بوده و در آن‌ها مطالبی در مورد پشتیبانی از وقایع اخلالگرانه اخیر شهر قم، علیه آزادی زنان و جانبداری از خمینی و برخی از زندانیان ضد امنیتی وابسته به گروه‌های برانداز مذهبی نوشته شده است....»[50]

 

ح) اعتصابات کارگری و تعطیلی بازارها

با گسترش انقلاب اسلامی و افزایش اعتراضات علیه رژیم پهلوی، استان مرکزی که از مراکز اصلی صنعت کشور به حساب می‌آمد در کانون توجهات جریان‌های چپ قرار گرفت؛ اما از آن جایی که تمایلات مذهبی کارگران کارخانجات استان بر جناح‌بندی‌های سیاسی آن برتری داشت، تشکلات کارگری چپ هرگز نتوانست جایگاه مستحکم و وسیعی در میان کارگران به دست آورد. گروه‌های مذهبی با تکیه بر احساسات مذهبی این کارگران محروم توانستند اندیشه‌های امام خمینی(ره) را در میان آن‌ها انتشار داده و به گفته‌ی اسناد ساواک موفقیت‌ چشمگیری نیز به دست آورند.

«اسماعیل توانچه در تاریخ 19 / 2 / 37 زمانی که به همراهی کاظم صمیمی (یکی از کارکنان کارخانه ماشین‌سازی) در تظاهرات قم شرکت داشته توسط مأمورین دستگیر که پس از تلاش فراوان و برداشت جراحتی مختصر از دست مأمورین گریخته و در حین فرار نیز دستگاه ضبط صوت خود که حاوی نوار سخنرانی روز شنبه در مسجد اعظم قم بوده را از دست داده است. ضمناً اسماعیل فضلی‌خانی که وی نیز (عبداله فضلی‌خانی) در تاریخ 20 / 2 / 37 برای کارکنان ماشین‌سازی از جریانات مورخ 19 / 2 / 37 صحبت می‌نمود به درمانگاه کارخانه مذکور مراجعه نموده است...»[51]

به این ترتیب زمینه برای اعتصابات کارگری آماده و کارگران در کنار دیگر اقشار به صفوف انقلابیون پیوسته و کارخانه‌ها را به بهانه‌های صنفی تعطیل کردند. در سندی در این مورد آمده است:

«اجتماع کارگران کارخانه تراکتورسازی اراک (ایران جاندیر) در محوطه به عنوان اعتراض به عدم دریافت حق مسکن روز 14 / 6 / 57 (2537 شاهنشاهی) حدود 130 نفر کارگران واحد مذکور پس از صرف ناهار با فرستادن صلوات تحت عنوان فوق از رفتن به سر کار خودداری نموده...

در پی اعتصاب کوتاه مدت کارگران ماشین‌سازی اراک امروز (14 / 6 / 57) دبیران، مربیان، استادکاران و کارمندان و مراکز آموزش کارخانه ماشین‌سازی اراک نیز به طور جداگانه دست به اعتصاب زدند...»[52]

در سندی راجع به اعتراض کارگران کارخانه‌ی ماشین‌سازی اراک آمده است:

«... کارکنان کارخانه ماشین‌سازی اراک در داخل محوطه کارخانه اجتماع و با در دست داشتن پلاکاردهایی با شعارهای «ما خواستار آزادی زندانیان سیاسی هستیم و ما خواستار لغو حکومت نظامی هستیم و ما خواستار تشکیل دادگاه جهت عاملین شهدای اخیر کشور می‌باشیم» و «ما خواستار حکومت اسلامی هستیم» و یک شعار عربی که از کارگاه آهنگری به سرپرستی میغانی آورده شده بود به مرکز آموزش رفته و پس از آنجا به سوی شهر راهپیمایی را آغاز نمودند و در شهر حدود ده نفر از روحانیون به جمع آنان پیوستند...»[53]

در شهرخمین در روزهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، بازاریان و کسبه همگام با سایر اقشار با تعطیلی مغازه‌ها و حضور در تظاهرات، فعالیت‌های اقتصادی رژیم را مختل و آخرین ضربه‌ها را به رژیم وارد نمودند. در اسناد زیر راجع به تعطیلی مغازه‌ها و مدارس در سطح استان آمده است:

«در صبح روز جاری 9 / 7 / 57 تاکنون مغازه‌های خمین صد در صد، محلات 90% ، اراک 90% بسته می‌باشند. ضمناً کلیه مدارس شهرستان خمین نیز بسته بودند.»[54]

در سندی راجع به تعطیلی عمومی آمده است:

«... ضمناً شایع است فردا 10 / 7 / 57 اعتصاب و تعطیلی عمومی در شهرستان‌های حوزه استحفاظی این سازمان ادامه خواهد داشت...»[55]

سند زیر تا حدودی گویای گستردگی انقلاب در استان می‌باشد:

«روز گذشته در خمین کلیه دوایر دولتی و بازار و مغازه‌ها کماکان بسته بود و تظاهرات پراکنده و توأم با شعارهای مضره در سطح شهر ادامه داشت و در محلات نیز در ساعت 700 مقابل جایگاه نفت عده‌ای حدود 1000 نفر با دادن شعارهای مضره دست به تظاهرات زده و در ساعت 30 / 19 پس از پایان مجلس در مساجد حسینیه و جامع و القائم عده‌ای در حدود 2 هزار نفر پس از خروج از مسجد با دادن شعارهای مضره دست به تظاهرات زده که در کلیه موارد مأمورین انتظامی متظاهرین را متفرق نموده‌اند...

ضمناً روز مزبور سه نفر ناشناس در نزدیکی میدان ششم بهمن شهر اراک به منظور ایجاد ترس و دلهره با سلاح کمری از نوع کازپیستولت به طرف خودرو رئیس شهربانی اراک شلیک و متواری گردیده‌اند. گلوله‌ها جز ایجاد صدا هیچ‌گونه آسیبی نداشته است...»[56]

لازم به ذکر است که رژیم در اقدامی مضحک به منظور مقابله با تظاهرات مردمی شهر اراک دست به اقدامات نمایشی زده و می‌کوشید تا طرفداران رژیم را به خیابان‌ها بکشاند و از این طریق ضمن نشان دادن جایگاه خود در جامعه در میان مردم دودستگی ایجاد کند. این ترفندها نه تنها برای رژیم حاصلی به همراه نداشت، بلکه خشم مردم را بیشتر و دامنه انقلاب را وسیع‌تر نمود.[57]

 

پی‌نوشت‌ها:


[1] . لازم است یادآور شویم، به دلیل تقسیمات متعدد استانی در کشور، تعدادی از شهرها همچون قم به تدریج از استان مرکزی جدا شده و مستقلاً هویتِ استانی پیدا کرده‌­اند. لذا برای پرهیز از آشفتگی ذهنی خوانندگان، در این مقاله صرفاً اسنادی ارائه می­‌شود که در حوزه­‌ی امروزی استان مرکزی قرار دارند. خوانندگان محترم می‌­توانند برای اطلاع از رویدادهای انقلاب اسلامی در سایر شهرها، به مجموعه‌­های منتشر‌ شده از سوی همین مرکز و سایر مراکز سند پژوهی و تاریخی مراجعه نمایند.

[2] . فوزی، یحیی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ج 1، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1384، ص 52.

[3] . روزنامه کیهان، 16 مهر 1341.

[4] . مدنی، جلال‌الدین، تاریخ سیاسی معاصر، ج 1، دفتر انتشارات اسلامی، 1361، ص 375.

[5] . فصل‌نامه‌ی یاد، سال سوم، 1366، ص 51.

[6] . نثر و انشای گزارش از مأمور ساواک است. رک: سند مورخه 1 / 11 / 1341، همچنین اسناد مورخه 7 / 4 / 1342 و 23 / 10 / 1342 انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مرکزی، جلد اول، مرکز بررسی اسناد تاریخی..

[7] . مرادی‌نیا، محمدجواد، خمین در انقلاب؛ بررسی رخدادهای انقلاب اسلامی در خمین، 1357 ـ 1340، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1377، ص 40ـ41. 

[8] . همان، ص 42.

[9] . همان، ص 714.

[10] . میزبانی، مهناز، منیژه صدری و حشمت‌الله صدری، نقش مساجد و دانشگاه‌ها در پیروزی انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383، ص 24 و 25.

[11] . انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مرکزی، جلد اول، سند مورخه 14 / 9 / 1345 و 16 / 9 / 1345.

[12] . همان، سند مورخه 9 / 2 /  1356 و 14 / 2 / 1356.

[13] . همان، سند مورخه 14 / 2 / 1356.

[14] . همان، سند مورخه 4 / 3 / 1345.

[15] . همان، سند مورخه 28 / 6 / 1345.

[16] . همان، سند مورخه  3 / 8 / 1357.

[17] . همان، سند مورخه 1357 / 8 / 4.

[18] . به دلیل کثرت این اسناد خوانندگان می‌­توانند با مراجعه به متن کتاب انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مرکزی، جلد اول و دوم در جریان ما وقع و نقش تاریخی مساجد استان قرار بگیرند.

[19] . همان، سند مورخه 5 / 8 / 1357.

[20] . از آن جایی که نقش وعاظ و روحانیون در تاریخ معاصر بسیار وسیع و گسترده‌­تر از آن است که در این فرصت اندک بررسی شود، لذا خوانندگان محترم می‌­توانند با مراجعه به کتاب‌­های تاریخ معاصر این مسأله را به صورت مشروح مورد مطالعه قرار دهند. وعاظی مانند مرحوم کافی، فلسفی و... از وعاظ برجسته­‌ی دوره معاصر می‌باشند.

[21] . همان، سند مورخه1343 / 4 / 15 .

[22] . همان، سند مورخه 18 / 4 / 1343 و 17 / 4 / 1343.

[23] . همان، سند مورخه 16 / 11 / 1343.

[24] . محمدجواد مرادی‌نیا، پیشین، ص 152ـ183.

[25] . انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مرکزی، جلد اول، سند مورخه 25 / 11 / 2536 (1356) برای اطلاع بیشتر به اسناد مورخه 19 / 11 / 1343 و 15 / 11 / 1353 مراجعه شود.

[26] . راجع به این اشخاص رک: اسناد مندرج در انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مرکزی و کتاب خمین در انقلاب.

[27] . انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مرکزی، جلد اول، سند مورخه 26 / 5 / 1355.

[28] . همان، سند مورخه 8 / 10 / 1349.

[29] . همان، سند مورخه 3 / 2 / 1345 و اسناد مورخه 14 / 2 / 1345، 3 / 2 / 1345 و 27 / 2 / 1345.

[30] . همان، سند مورخه 4 / 2 / 1346 و سند مورخه 26 / 1 / 1346.

[31] . همان، سند مورخه 21 / 2 / 1345 و اسناد مورخه 31 / 2 / 1345، 12 / 8 / 1345 و 16 / 9 / 1345.

[32] . همان، سند مورخه 14 / 11 / 1356 و سند مورخه 22 / 10 / 1356.

[33] . همان، سند مورخه 27 / 4 / 1345.

[34] . همان، سند مورخه 7 / 8 / 1356.

[35] . همان، جلد دوم، سند مورخه 22 / 1 / 1357.

[36] . همان، جلد دوم، سند مورخه 16 / 1 / 1357.

[37] . نگاه کنید به همان، اسناد 15 / 10 / 1356، 24 / 10 / 1356 و 30 / 10 / 1356.

[38] . همان، سند مورخه 4 / 10 / 1356.

[39] . همان، سند مورخه 23 / 10 / 1343.

[40] . همان.

[41] . در جریان نهضت مشروطیت بسیاری از مستبدین با ارسال نامه‌ مورد تهدید قرار می‌گرفتند.

[42] . همان، جلد دوم، سند مورخه 11 / 6 / 1357 و همچنین نگاه شود به سند مورخه 12 / 11 / 1356.

[43] . همان، جلد اول، سند مورخه 6 / 9 / 1356.

[44] . همان، سند فاقد تاریخ بوده و در صفحه‌ی 385 آمده است.

[45] . همان، جلد دوم، سند مورخه 14 / 6 / 1357.

[46] . همان، سند مورخه 21 / 6 / 1356.

[47] .‌ در سندی به تاریخ 2 / 8 / 1357 راجع به مبارزه زنان مسلمان استان آمده است: «عده‌ای از معلمین و دانش‌آموزان دبیرستان دخترانه ثریا و مدرسه راهنمایی تحصیلی داریوش در ساوه تمثال‌های مبارک اعلیحضرتین و والاحضرت همایون ولایتعهد را که در کلاس‌ها نصب بوده پایین آورده و شکسته و مجروح کرده‌اند.

[48] . همان، جلد دوم، سند مورخه 9 / 7 / 1357.

[49] . همان، سند مورخه 25 / 2 / 1357.

[50] . همان، جلد اول، سند مورخه 21 / 10 / 1356 و 23 / 11 / 1356. برای اطلاع از نقش زنان در خمین، ر.ک: محمدجواد مرادی‌نیا، پیشین، ص 47.  

[51] . همان، جلد اول، سند مورخه 30 / 2 / 1357.

[52] . همان، جلد دوم، سند مورخه 14 / 6 / 1357.

[53] . همان، سند مورخه 3 / 8 / 1357.

[54] . همان، سند مورخه 9 / 7 / 1357.

[55] . همان.

[56] . همان، سند مورخه 13 / 10 / 57 و 3 / 8 / 1357.

[57] . همان، 22 / 9 / 57.



































































































 

تعداد مشاهده: 141

نظر شما

 
نام:
ایمیل:
نظر:

تقویم تاریخ

کلیه حقوق این پایگاه برای مرکز بررسی اسناد تاریخی محفوظ است. استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع است.