امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمودند: عبرت‌ها چه بسیارند و عبرت‌گیری و پندپذیری چه اندک است. (قصارالحکم، صفحه 118، به نقل از آثارالصادقین، آیت‌الله احسان‌بخش) *** ذخیرۀ تاریخ گذشته و حوادث گذشته را از عزیزترین ذخایر بدانید. آن را مبادا مورد غفلت قرار دهید که این غفلت، خسارت­­های بزرگی به بار خواهد آورد.    مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از فرماندهان سپاه- 1378/6/24.

شرحی بر اسناد

پائین آوردن مجسمه پهلوی‌ها در سال 1357


تاریخ انتشار: 01 فروردين 1398


عاشورای محرم 1399 ق برابر با 20 آذر 1357 روز پایین کشیدن مجسمه‌های پهلوی از میدان‌های شهری بود؛ درحالی که حکومت نظامی بیانیه صادر می‌کرد و در گزارش نوبه‌ای مدام از وضعیت روحی ضعیف مردم و روحیه بالای پرسنل و سربازان حکومت نظامی سخن می‌رفت، در روز تاسوعا و عاشورا تصویر واقعی اوضاع جامعه انقلابی ایران بر همه آشکار شد. حضور گسترده مردم در شهرها و نقاط مختلف ایران واهی بودن تبلیغات حکومت نظامی را بر همه آشکار ساخت و بی ثمر بودن آن را اثبات کرد. افزون بر حضور گسترده مردم عزادار در این راه‌پیمایی‌ها، پایین کشیدن پیکره‌های خاندان پهلوی از میدان‌های شهری پیامی آشکار به حکومت و دنیا مخابره کرد؛ دیگر دوران پهلوی‌ها به سرآمده است و مردم خواهان استقرار حکومت اسلامی به رهبری حضرت امام خمینی(ره) هستند. سندهای زیر گزارش‌هایی از عاشورای 1357 را ارائه کرده‌اند. در سندهای زیر اجتماع چندصد هزار نفری مردم اصفهان و پایین کشیدن «پیکره بزرگ ارتشتاران» در سبزه میدان و تخریب ستون یادبود میدان ششم بهمن و پایین آوردن پیکره رضاشاه در میدان 24 اسفند؛ پایین آوردن مجسمه شاه توسط مردم انقلابی شهر نجف‌آباد؛ راه‌پیمایی ده هزار نفری مردم فسا و تخریب کتیبه‌های میدان ششم بهمن این شهر و شکستن تابلوهای مربوط به اصلاحات ارضی؛ پایین آوردن مجسمه شاه در یزد (میدان ششم بهمن) و اردکان و... توصیف شده است.

 

شهربانى استان اصفهان

موضوع: وقایع

برابر گزارش یگان مربوطه   1ـ از صبح روز 20 / 9 / 57 جمعیتى به تدریج متجاوز از سیصد هزار نفر در مسجد مصلى اجتماع و پس از اقامه نماز به چهار گروه تقسیم و به طرف میدان شهر از پل‌هاى بزرگمهر ـ  خواجو ـ سى و سه چشمه ـ پل فلزى حرکت نموده و در طول مسیر با دادن شعارهاى مضره و ضد ملى به راه خود ادامه داده و در ساعت 1430 پیکره اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر بزرگ ارتشتاران در سبزه میدان پائین آورده و همچنین ستون یاد بود میدان ششم بهمن را تخریب و به راه‌پیمائى ادامه داده‌اند.[1]

2ـ ساعت 1600 روز 20 / 9 / 57 پیکره اعلیحضرت رضا شاه کبیر در میدان 24 اسفند وسیله ‌اخلالگران پائین کشیده شده و مبادرت به ­آتش‌سوزى در بانک­ صادرات مرکزى و پاره‌اى­ از مؤسسات دیگر نمودند.

3ـ ساعت 1615­ اخلالگرانى که در میدان 24­ اسفند اجتماع نموده بودند ­به سازمان اطلاعات و ­امنیت در خیابان کمال­ اسماعیل حمله و با پرتاب مواد آتش‌زا در ساواک آتش‌سوزى ایجاد که با تیراندازى از طرف مأمورین داخل ساواک و اعزام نیروهاى کمکى فرماندار­نظامى به فرماندهى تیمسار فرماندار نظامى اصفهان حمله متجاوزین دفع گردیده.[2]

4ـ در شهرضا عده‌اى دست به تظاهرات زده و جنازه فضل‌اله دباغ را به طرف ­امامزاده شاه‌رضا جهت تدفین حمل نموده‌اند.[3]

5ـ در نائین عده‌اى دست به راه‌پیمائى و تظاهرات نموده‌اند.

6ـ در  همایونشهر عده‌اى از اهالى  به  تحریک  شخصى  به نام برهانى  و سید محمد­ حجازى  به طرف شهربانى با قمه و قداره حمله ابتدا با بلندگو به آنان اخطار که­ توجهى ننموده سپس با گاز اشک‌آور و شلیک چند تیر هوائى متفرق گردیده‌اند.

7ـ ساعت 1745 پیکره اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر بزرگ ارتشتاران­ در همایونشهر وسیله اخلالگران پائین آورده شد.

8ـ در حال حاضر (ساعت 1800) اخلالگران در نقاط مختلف شهر بانک‌ها و ­مغازه‌ها را به آتش کشیده‌اند.

جانشین رئیس شهربانى استان اصفهان ـ سرتیپ شیرانى

گیرندگان:

تیمسار ریاست سازمان اطلاعات و امنیت اصفهان

ریاست امنیت داخلى

ساعتها صحیح نیست. اخبار واصله و حقیقت هر موضوع که به مرکز منعکس نگردیده ­منعکس شود. 26 / 9

 

[تلفنگرام]

حدود ساعت 1530 روز جارى جمعیت انبوهى پس از پائین آوردن پیکره ­رضاشاه کبیر در میدان 24 اسفند به طرف ساختمان سازمان حرکت و با صعود از­ دیوار قصد ورود نمودند که با پیش‌بینى قبلى و با مقاومت شدید کارمندان مواجه ­که پس از اجراى تیراندازى هوائى از این عمل منصرف و با قراردادن کپسول گاز­ در کنار در ورودى و مشتعل نمودن اطراف آن قصد ایجاد انفجار و تخریب در را­ داشتند که با وسیله آتش‌نشانى سازمان حریق مهار و از انفجار جلوگیرى شد. ­ضمناً مهاجمین چهار عدد بمب دست‌ساز به داخل پرتاب و منفجر که تلفات جانى­ نداشت و چند وسیله آتش­‌زا نیز به داخل انداخته شد­ که با کپسول آتش‌نشانى خاموش گردید اما چون ­حملات مهاجمین ادامه ­یافت و به ناچار با پرتاب ­سه عدد نارنجک دستى ­نسبت به متفرق کردن آنان ­اقدام شد و این مبارزه و­ مقاومت یک ساعت و نیم به­ طول انجامید که در این­ هنگام مأمورین فرماندارى­ نظامى رسیده و در اطراف سازمان مستقر گردیدند.

با توجه به اینکه یک دیوار ­سازمان مشرف به خیابان ­وسیع کمال اسماعیل و­ مجاور رودخانه مى‌باشد و ­از آن طرف هر لحظه خطر حمله به سازمان متصور است همچنین کوچه کیوان که ­سرتاسر دیوار آن آسیب‌پذیر و امکان ورود به ساواک و منزل رئیس سازمان ­وجود دارد چنانچه این کوچه و دیوار قسمت جنوبى از خارج محافظت نگردد ­امکان تکرار موضوع و پرتاب وسائل آتش‌زا را از خیابان و کوچه و همچنین ­ورود از دیوارها پیش‌بینى مى‌گردد بنابر این استدعا دارد سریعاً مراتب به عرض­ تیمسار ریاست ساواک رسیده که لااقل سه دستگاه جیپ که هر کدام حامل 5 نفر­سرباز مسلح باشد یک دستگاه در کوچه و دو دستگاه دیگر در خیابان کمال­ اسماعیل به طور  24 ساعت مستقر گردند  ـ اگر چنین عملى انجام شود خود به خود اخلالگران از قصد به حمله به سازمان منصرف خواهند شد ضمناً استدعا ­دارد چون چندین فشنگ به مصرف رسیده حتى‌المقدور صبح روز 21 / 9 / 57­ فشنگ به تعداد لازم جهت اسلحه کمرى و مسلسل ارسال گردد و اضافه بر آن ­100 عدد نارنجک گاز اشک‌آور و ماسک ضد گاز نیز مورد نیاز مى‌باشد.[4]

12641 / 10 ه   تقوى

  20 / 9 / 57   

گوینده ـ بهروش

گیرنده ـ آقاى صالحى

ساعت مخابره ـ 1928

 

انجام تظاهرات اخلالگرانه و پائین آوردن پیکره اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر

در شهر نجف‌آباد ـ استان اصفهان

 

مقارن ساعت 1200 روز 20 / 9 / 57 (2537 شاهنشاهى)، گروهى از قشریون ­مذهبى و عناصر اخلالگر در برابر پیکره اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر در­شهر نجف‌آباد ـ استان اصفهان اجتماع، ضمن انجام تظاهرات اخلالگرانه و دادن­ شعارهاى مضره و ضد ملى، پیکره را پائین آورده‌اند.[5]

ارزیابى خبر:

خبر صحت دارد.

اقدامات انجام شده:

مراتب به نخست­ وزیرى اعلام گردیده ­است.

 

 

حوادث و وقایع شهرهاى استان

کرمانشاه در روز 20 / 9 / 57

 

1ـ از صبح روز 20 / 9 / 57 (2537 شاهنشاهى) قریب 30 هزار نفر از اهالى شهر ­کرمانشاه در خیابانهاى این شهر به راه‌پیمائى و تظاهرات پرداخته‌اند.

گروهى از این عده مبادرت به دادن شعارهاى ضد ملى و به نفع روح‌اله خمینى نموده و ­تظاهرات مزبور بدون درگیرى تا ساعت 1200، همچنان ادامه داشته است.[6]

2ـ بعداز ظهر روز 19 / 9 / 57 شوراى تأمین استان تشکیل و با توجه به شایعاتى­ که در مورد پائین آوردن پیکره اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر در شهر­کرمانشاه وجود داشته، تصمیم گرفته شده در اطراف پیکره سیم خاردار کشیده­ شود و مأمورین در دو ردیف از آن حفاظت­ نمایند، ولى اقدام به­ تیراندازى نکنند که این ­تصمیم مورد اجراء در آمده ­است.

ضمناً در بین مردم شهر­ شایع گردیده که در زیر­سیمهاى خاردار اطراف­ پیکره، مین کار گذارده شده ­است.

3ـ از صبح روز 20 / 9 / 57­ تظاهرات و راه‌پیمائى با­ شرکت گروههاى بین حدود ­5 تا 10 هزار نفر در بخش ­صحنه شهرهاى کنگاور،­ قصر شیرین[7] و سنقر ـ­ استان کرمانشاهان- بر پا شده­ که تا ساعت 1300، گزارشى در زمینه درگیرى مأمورین انتظامى نرسیده است.

ضمناً در بخش صحنه یک گروه 300 نفرى که اکثراً از فرهنگیان بوده‌اند پرچم ­سرخى را با علامت داس و چکش حمل می‌کرده‌اند.

ارزیابى خبر:  خبر صحت دارد.

اقدامات انجام شده: مراتب به نخست وزیرى اعلام گردیده است.

 

تظاهرات اخلالگرانه در شهر زنجان

 در روز 20 / 9 / 57

 

        1ـ از ساعت  1000  روز 20 / 9 / 57   (2537  شاهنشاهى)، حدود 200 نفر از ­قشریون مذهبى به مناسبت عاشورا حسینى طبق یک سنت مذهبى اقدام قمه‌زنى ­نموده که تعدادى از آنها به علت خونریزى شدید به بیمارستان اعزام گردیده‌اند.

2ـ مقارن ساعت 1100 روز مذکور، حدود 300 نفر از قشریون مذهبى و عناصر­ اخلالگر که گروهى از آنان کفن پوشیده بودند، از مسجد ملا در شهر زنجان خارج ­شده و در چهارراه پهلوى اجتماع نموده و به طرف پیکره اعلیحضرت همایون­ شاهنشاه آریامهر سنگ پرتاب نموده‌اند.

مأمورین انتظامى به منظور­ متفرق کردن تظاهر­کنندگان اقدام کرده‌اند.

در درگیرى بین مجروحین ­انتظامى و اخلالگران سه تن ­از مأمورین شهربانى با قمه ­توسط اخلالگران مجروح ­شده که بلافاصله جهت ­درمان به بیمارستان اعزام­ گردیده‌اند.[8]

ارزیابى خبر:

خبر صحت دارد.

اقدامات انجام شده:

مراتب به نخست­ وزیرى اعلام گردیده ­است.

 

*  عزادارى روز عاشورا در­ یوسف آباد زنجان منجر به ­درگیرى بین دو گروه که یکى ­منتسب به طرفدارى از حکومت ­شاه بود و دیگرى طرفدار ­نهضت اسلامى مردم به وجود ­آمد. این خبر را ژاندارمرى ­منطقه داد.

 

اجتماع و قصد اقدامات اخلالگرانه و

 تخریبى در شهر قزوین ـ استان زنجان

 

صبح روز 20 / 9 / 57 (2537 شاهنشاهى)، قریب 10 هزار نفر طبقات مختلف ­مردم در مسجد شاه شهر قزوین و اطراف آن اجتماع کرده و در ساعت 1030، ­حدود 500 نفر از آنان به طرف میدان پهلوى شهر مذکور حرکت نموده و در این ­میدان قصد حمله به پیکره اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر را داشته‌اند ولى ­با ترس و دلهره فقط چراغهاى اطراف پیکره را شکسته و سپس متفرق شده‌اند.

ارزیابى خبر:

خبر صحت دارد.

اقدامات انجام شده:

مراتب به نخست­ وزیرى اعلام گردیده ­است.

 

تظاهرات اخلالگرانه و پائین آوردن

 پیکره اعلیحضرت همایون

شاهنشاه آریامهر در شهر اردکان ـ استان یزد

 

بعدازظهر روز 20 / 9 / 57 (2537 شاهنشاهى)، قریب دو هزار نفر از عناصر ­اخلالگر و قشریون مذهبى در شهر اردکان ـ استان یزد به تظاهرات اخلالگرانه­ مبادرت نموده و پیکره اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر را در این شهر پائین­ آورده‌اند.

به دنبال این جریان کلیه مأمورین انتظامى و همچنین افسران، درجه‌داران و ­سربازان اعزامى از اصفهان به شهر اردکان، از این اقدام اخلالگران ناراحت و قصد ­حمله به آنان را داشته‌اند که ­رئیس شهربانى طبق دستور­ صادره از ستاد بزرگ ­ارتشتاران از اقدام آنان­ جلوگیرى نموده است.[9]

ارزیابى خبر:

خبر صحت دارد.

اقدامات انجام شده:

مراتب به نخست ­وزیرى اعلام گردیده ­است.

 

* به نوشته روزنامه کیهان­ امروز (20 / 9 / 57) پیکر­ امین‌اللّه‌ زاهدى یکى از­فرهنگیان میبد که گفته شد ­جنازه‌اش در داخل یک خودرو ­دیده شده، از اردکان تا میبد ­تشییع شد «و هزاران نفر از ­اهالى مشاهده کردند که خواهر­ نامبرده طى خطابه‌اى که ­پیشاپیش جنازه ایراد کرد کشته­ شدن برادرش را به مأموران ­نسبت داد.» (ش 10605، ص­7)

 

 

برگ خبر

موضوع: اخلالگران

 

اطلاع واصله حاکیست :

1ـ ساعت 1000 روز 20 / 9 / 57 دستجاتى به عنوان عزادارى با در دست داشتن ­پرچم‌هاى قرمز و عکس خمینى و با دادن شعارهاى مضره از جلوى هنگ یزد­ عبور نموده‌اند.

2ـ ساعت 1400 روز 20 / 9 / 1357 پیکره مبارک کد 66 [شاه] وسیله عده‌اى از­ اخلالگران و خرابکاران در شهرستان یزد تخریب شده و سپس اهالى با روشن­ کردن چراغهاى اتومبیل و ­موتورسیکلت و اهانت به کد­ 66 به جشن و سرور ­پرداخته‌اند.[10]

3ـ ساعت 1115 روز­20 / 9 / 57 در حدود چهار­هزار نفر در جلوى گروهان ­بافق اجتماع و با خواندن ­متن پیام خمینى و سخنرانى مبنى بر فرار سربازان ایراد­ گردیده است.

4ـ ساعت 0730 روز­20 / 9 / 57 حدود 20 هزار ­نفر در تفت ضمن عزادارى­ و دادن شعارهاى مضره از­ ستون یادبود کلمه کد 66 را تراشیده و به جاى آن­ شعارهاى ضد ملى ­نوشته‌اند.

5ـ در مهریز اهالى ضمن عزادارى و با دادن شعارهاى مذهبى از جلوى پاسگاه ­مهریز عبور و در جنب باغ انفجارى به وقوع پیوسته، خرابکاران قصد تخریب پاسگاه­ را داشته‌اند.

6ـ روز 22 / 9 / 57 پیکره مبارک کد 66 در اردکان تخریب شده است.[11]

ارزیابى خبر: صحت دارد.

نظریه: جهت آگاهى

 

پی‌نوشت‌ها:


[1] . در مسجد مصلى سید حسین­ حسینى رامشه‌اى براى مردم ­سخن راند.

[2] . گویا افراد حمله کننده به­ ساختمان ساواک اصفهان «در­ آن را از جا مى‌کنند و به عنوان­ نشانه‌اى از پیروزى به میدان ­مجسمه حمل مى‌کنند. مردم­ قصد داشتند بناى ساواک را به ­آتش بکشند اما تیراندازى­ مأمورین داخل ساختمان و­ محاصره سریع مأمورین ارتش­ مانع این کار مى‌شود و در این­ درگیرى 6 نفر کشته و 20 نفر­مجروح مى‌گردند.» (اخبار­ جنبش اسلامى، ش 7، به تاریخ ­25 / 9 / 57) اما در جلد سوم­ کتاب «یادواره نهضت اسلامى­ با چهره انقلاب در اصفهان» سه ­تن از شهروندان اصفهانى را­ شهید روز عاشورا یاد کرده ­است : على‌رضا حاج باقرى،­ عبدالعلى طالبى، سید کمال­ طباطبایى که هر سه در خیابان­ کمال اسماعیل، محل استقرار ­ساواک شهید شدند.

[3] . فضل‌اللّه‌ دباغ کاسب بود.

[4] . پس از وقایع امروز­ (20 / 9 / 57) اصفهان، شب­ هنگام سرلشگر ناجى، فرماندار ­نظامى اصفهان، در تلویزیون ­ظاهر شد و در سخنانى مردم را­ تهدید کرد، از آن جا که به محمدرضا پهلوى توهین شده و­ مجسمه‌هاى او و پدرش را ­پایین کشیده‌اند از روز بیست و­ یکم آذر ماه کوچکترین­ حرکت‌هاى مردمى را با­ شدیدترین واکنش سرکوب­ خواهد کرد. (یادواره نهضت­ اسلامى با چهره انقلاب در­اصفهان، ج 3، ص 76) ساعت 2025 دقیقه هم ساواک ­اصفهان با خبر شدند که «از ­تهران خبر رسیده از فردا صبح ­فرماندارى نظامى با قاطعیت­ عمل خواهد کرد.» (12644 / 10 ه ـ 20 / 9 / 57)

[5] . مجسمه شاه در نجف‌آباد با­ سیم بکسل پایین کشیده شد.

[6] . تظاهرات کرمانشاه از مسجد ­بروجردى آغاز شد. شرکت­ بانوان در این تظاهرات­ چشمگیر بود. (پرونده ­106982، ج 4)

[7] . در قصرشیرین هم صبح و هم­ بعداز ظهر عاشورا تظاهرات ­بود. صبح پس از اجتماع مردم­ در مسجد جامع راه‌پیمایى آغاز ­شد و پس از پیمودن خیابان‌ها به ­مسجد جامع بازگشتند و به­ سخنان حجت‌الاسلام باقر غروى­ گوش دادند. این تظاهرات بعداز­ظهر نیز تکرار شد. (پرونده ­106982، ج 4)

[8] . زخمى شدگان دو نفر از گارد ­شهربانى و یک نفر افسر پلیس­ (ستوان یکم صالحى) بودند.

[9] . مجسمه شاه در نهایت به­ دست مأمورین انتظامى افتاد.­ آن را به محل شهردارى اردکان ­مى‌برند، اما صبح روز­(21 / 9 / 57) گروهى از اهالى­ به شهردارى مى‌روند، مجسمه­ را برداشته و آن را در خیابان به­ آتش مى‌کشند.

[10] . این گزارش مربوط به ­ژاندارمرى است. بندهاى 1 و 2­ آن در بولتن‌هاى تک برگى­ گذشته به نحو دیگرى ذکر شد.

[11] . طبق پاورقى بولتن تک­ برگى گذشته (مستند به اسناد)­ روز 21 / 9 / 57 مجسمه شاه در­ اردکان به آتش کشیده شد.

 

 





پائین کشیدن مجسمه شاه در یزد



















سرلشگر رضا ناجی فرماندار نظامی اصفهان



تظاهرات در یزد



سرکوب تظاهرات در یزد



سرکوب تظاهرات در یزد



سرکوب تظاهرات در یزد
منبع: انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، جلد 19، صفحات440 تا 443، 446، 495، 506 و 507، 516 و 517، مرکز بررسی اسناد تاریخی، چاپ اول، سال 1384. همچنین بنگرید به روز شمار اسنادی مورخ 20 / 9 همین سایت.
 

تعداد مشاهده: 229

نظر شما

 
نام:
نظر:

تقویم تاریخ

کلیه حقوق این پایگاه برای مرکز بررسی اسناد تاریخی محفوظ است. استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع است.