سال 1400، تولید، پشتیبانی‌ها، مانع‌زدایی‌ها *** امام حسین(علیه‌السلام) فرمودند: من، برای عبرت شهید شده‌ام. هیچ شخص با ایمان مرا یادآوری نمی‌کند مگر آن که (از شهادت من) پند و عبرت می‌جوید. امالی صدوق، صفحه 137، به نقل از آثارالصادقین، آیت‌الله احسان‌بخش.*** تاریخ یک درس عبرت است برای ما. امام خمینی(قدس سره)، صحیفه امام، ج 18، ص 170.

مقالات با درج سند

پایگاه‌های انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک(5)، مسجد جامع بازار تهران


تاریخ انتشار: 21 فروردين 1400

نمای عمومی مسجد جامع بازار تهران

اعوذ بالله من‌‌الشیطان‌ الرجیم

«و من اظلم ممن منع مساجد الله ان یذکر فیها اسمه و سعی فی خرابها اولئک ما کان لهم ان یدخلوها الا خائفین لهم فی‌الدنیا خزی و لهم فی‌الاخرة عذاب عظیم»

«و کیست ستمگرتر از کسی که از مساجد خدا جلوگیری کرد از این که نام خدا در آن برده شود و در ویرانی آن تلاش نمود؟ سزاوار نیست که آنان در مساجد وارد شوند مگر بیمناک (از مردم یا از خدا) برای آنها در دنیا خواری و در آخرت عذابی بزرگ رقم خورده است.»

سوره بقرة، آیه 114

دشمنان اسلام در برابر آئین خداوندی دوگونه عملیات را به اجرا گذارده‌اند؛ تخریب و تحریف. آنگاه که توان تخریب داشته‌اند و آن را به مصلحت خود دانسته‌اند لحظه‌ای از آن فروگذار نکرده‌اند و آن زمان که نتوانسته‌اند و یا به صلاح خود ندیده‌اند، تحریف را پیشه خود ساخته‌اند. قرآن کریم در آیه‌ی یاد شده به نقش تخریبی و تحریفی دشمنان در مقابل مساجد پرداخته‌ و آنان را ستمگرتر از دیگر ستمکاران می‌شمارد و جزای آن‌ها را تنها به روز آخرت وانمی‌گذارد بلکه عذابی بسان خواری و خفت را در دنیا برایشان حتم می‌گرداند.

تخریب و تحریف مساجد هر دو یک هدف را نشانه می‌گیرند و آن از بین بردن دین و یا بی‌اثر و خاصیت کردن آن است.

تخریب نظر به نابودی و تحریف نظر به بی‌اثر نمودن دارد. منحرف نمودن مساجد از رسالتی که برعهده دارد و تبدیل نقش انسان‌ساز به نقشی بی‌فایده و یا لااقل کم‌تأثیر و با کارکردی ضعیف و غیرحقیقی از اهداف اساسی تحریف است که در تاریخ صدر اسلام تاکنون شاهد آن هستیم. مبارزه و دشمنی با این پایگاه اسلام به بلندای تاریخ است. دشمنان دین نقش و اهمیت این پرستشگاه عظیم را در عبادت، تزکیه و تطهیر جسم و جان، آموزش و تعلیم، تجهیز مادی و معنوی مجاهدان و فرزندان اسلام، مشاوره و تبادل آراء، گشایش مشکلات مردم و دخالت در امور اجتماعی، سیاسی،‌ اقتصادی،‌ قضایی، فرهنگی و نظامی را نمی‌توانند نظاره‌گر باشند، لذا از هیچ کوششی برای نابودی فیزیکی یا از بین‌بردن و یا کاستن از اثربخشی آن دریغ نورزیدند.

حکومت وابسته رضاخان و پسرش محمدرضا پهلوی نمونه بارز این تخریب و تحریف در تاریخ معاصر کشورمان هستند. مبارزه‌ بی‌امان رضاخان برای تعطیل و منهدم کردن مساجد و مقارنات مساجد مانند حسینیه‌ها و مدارس علوم دینی از قضایای روشن تاریخ است و تلاش محمدرضا پهلوی برای منحرف کردن مساجد از کارکردهای اصلی و تبدیل آن به معابدی مانند کلیساها که جز عبادت فردی نقش دیگری را ایفا ننماید و کاری به ناهنجاری‌ها و تضادهای اجتماعی،‌ عقیدتی، سیاسی و فرهنگی نداشته باشد، از امور روشن حکومت سی ‌و هفت ساله اوست. و این همه از سیاست‌های دیکته شده استعمار غرب بود.

نمونه‌های روشن رویارویی را در اسناد مرتبط با مساجد در ساواک می‌یابیم. اسنادی که حکایت از تلاش گسترده دشمنان دین در تخریب و تحریف مساجد دارند. یکی از این مساجد که شدیداً مورد توجه و حساسیت حکومت پهلوی و دستگاه امنیتی، ساواک، بود مسجد جامع تهران است. مسجدی با قدمت زیاد و خدماتی فراوان در عرصه تاریخ سیاسی این کشور که شاید مانند آن در سراسر ایران کم ‌نظیر باشد.

 

معرفی کلی

مسجد جامع در ضلع جنوبی خیابان پانزده خرداد نرسیده به خیابان پامنار قرار دارد. نزدیکترین راه ارتباط به مسجد از خیابان پانزده خرداد و بازار مسجد جامع و کوچه نوروزخان و بازار آن می‌باشد که به علت وجود پله، پله ‌نوروزخان نیز نامیده می‌شود، ادامه این مسیر منتهی می‌شود به در غربی مسجد جامع که روبروی مدرسه خان محمدیه قرار گرفته و در بزرگ و اصلی ورود به مسجد است و به خاطر وجود مسجد جامع در این مسیر بازار، به بازار مسجد جامع نامیده شد. از طرف بازار آهنگران که بعد از پله نورزخان قرار دارد پس از چند پیچ و خم به کوچه مسجد جامع که به درب شمال شرقی منتهی می‌گردد می‌توان ادامه مسیر داد. از طرف جنوب شرقی نیز از سمت مدرسه و بازار صندوق‌ سازها و چهل تن به دالان مسجد جامع و درب آن دسترسی می‌باشد. بنابر این مسجد جامع دارای سه درِ ورودی غربی، شمال ‌شرقی و جنوب‌ شرقی است.

مسجد جامع با مساحتی حدود 4500 متر مربع و زیربنایی با مجموع حدود 20 هزار متر مربع دارای حیاطی در حدود 900 متر مربع و کشیدگی غربی، شرقی، دارای حوض و سقاخانه و هفت شبستان است که هرکدام به عنوان مساجدی مجزا، ولی داخل یک بافت قرار گرفته و در زبان عموم گاه از آن به عنوان شبستان و گاه به عنوان مسجد نام برده می‌شود. اسامی و محل جغرافیای آن به قرار زیر است:

1ـ مسجد مرحوم آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی در ضلع جنوبی بافت مسجد جامع، به آن شبستان رفیعی قزوینی[آیت‌الله سیدابوالحسن رفیعی قزوینی]، بهاره و عتیق نیز می‌گویند.

2ـ مسجد زیر گنبد در ضلع جنوبی بافت مسجد جامع، به آن شبستان بزرگ، تابستانی و عتیق نیز می‌گویند.

3ـ مسجد گرمخانه در ضلع جنوبی بافت مسجد جامع، به آن شبستان مرحوم آیت‌الله شیخ غلامحسین جعفری نیز می‌گویند.

4ـ مسجد چهلستون در ضلع شرقی بافت مسجد جامع.

5ـ مسجد زیرزمین در ضلع شمالی بافت مسجد جامع.

6ـ مسجد مرحوم آیت‌الله استرآبادی در ضلع شمالی بافت مسجد جامع.

7ـ مسجد کوچک در ضلع جنوبی در خارج از بافت مسجد جامع پس از عبور از دالان مسجد جامع و بعد از آبریزگاه مسجد.

به سه مورد اول مسجد جامع عتیق نیز می‌گویند؛ زیرا قدیمی‌ترین بناهای مسجد جامع است. از مسجد جامع به عنوان مسجد جمعه نیز نامبرده شده است. علت این تسمیه بنا به گفته برخی شاید این باشد که چون مسجد جامع هر شهر در کشورهای اسلامی محل برگزاری نماز جمعه است در این‌جا نیز گاهی به این نام خوانده شده است و یا در اثر اشتباه و سهولت در تلفظ چنین شده و یا به خاطر سابقه تاریخی مساجد جامع در برگزاری نماز جمعه در پیش از زمان صفویه به این شهرت باقی مانده است.[1]

ولی آنچه صحیح‌تر به ‌نظر می‌رسد این است که در زمان قاجار، منصب امام جمعه‌ای یک سمت رسمی بود که از طرف پادشاه به یک عالم داده می‌شد و چون میرزا زین‌العابدین امام جمعه در زمان ناصر‌الدین شاه در شبستان عتیق آن اقامه جماعت می‌کرد و منصب امام جمعه‌ای را داشت، مسجد جامع به مسجد جمعه شهرت یافته است.

مسجد جامع در تاریخ 19 / 9 / 1375 به شماره 1793 به ثبت آثار ملی رسیده است.[2]

 

مسجد جامع کهن‌تر از تهران

خانم دکتر فرح حبیب مهندس و شهرساز در مورد مسجد جامع می‌نویسد:

« برای احداث این بنا تاریخ دقیقی را نمی‌توان نام برد زیرا در کتاب‌ها و نوشته‌های تاریخی موجود اشاره مستندی در این زمینه‌ به میان نیامده است ولی آن‌چه مسلم است بدنه‌های آن در مراحل مختلفی شکل گرفته‌اند. قدیمی‌ترین سند موجود در این رابطه نقشه‌ی گیریشمن فرانسوی است که در سال 1275 هجری قمری[1238 هجری شمسی] از تهران تهیه شده است. در نقشه مذکور بنای مسجد جامع تقریباً به همین صورت فعلی آمده است و می‌توان نتیجه گرفت که 130 سال پیش [162 سال فعلی] همة شبستان‌های فعلی ساخته شده بودند.

ضمناً‌ در کتاب آثار تاریخی تهران، جلد اول، اماکن متبرکه، تألیف سید محمد تقی مصطفوی، انتشارات انجمن آثار ملی در سال 1361؛ در مورد مسجد جامع تهران نوشته شده است:

تردیدی نمی‌توان داشت که مسجد جامع تهران حداقل در قرن نهم هجری موجود و دائر بوده است لکن آن‌چه درحال حاضر دیده می‌شود اثری قدیمی‌تر از قرن سیزدهم هجری در مسجد مزبور به نظر نمی‌رسد و امری طبیعی است که پس از برگزیده شدن تهران به پایتختی بنای مسجد تجدید و توسعه یافته باشد[3]...»

البته احتمالات و قراینی وجود دارد که سابقه تاریخی مسجد جامع را به پیش از قرن نهم می‌رساند که به صورت خیلی مختصر به آن اشاره می‌شود.

پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد مصطفی (ص) و ائمه هدی (ع) و خلفا و حاکمان اسلامی در طول تاریخ اهتمام فوق‌العاده‌ای به ساخت و بهره‌برداری از مساجد داشتند. هجرت پیامبر از مکه به مدینه و توقف سه یا چهار روزه او در منطقه قبا منجر به ساخت مسجد قبا به عنوان اولین مسجد دین مبین اسلام گردید. هم‌چنین در ادامه مسیر از قبا به یثرب و توقف ایشان در میان قبیلة بنی‌سالم در روز جمعه و اقامه‌ی نماز در آن‌جا، سبب شد که محل نماز خواندن او به عنوان مسجد‌الجمعه شناخته شود. تأکید همواره پیامبر بر ضرورت و ثواب ساخت پرستشگاه‌های الهی به نام مسجد[4] سبب گردید تا در هر مناسبت و واقعه‌ای مسلمین به ساخت مسجد در مکان واقعه بنمایند.[5] از طرفی ایشان با گروندگان به اسلام اقامه نماز جماعت را شرط می‌نمود و اجرای این شرط مستلزم تأسیس مسجد بود، لذا پس از رحلت آن حضرت نیز همراه با گسترش اسلام و گرایش روزافزون مردمان سایر ممالک به اسلام، مسجد سازی نیز توسعه یافت و گاهی این مساجد بر ویرانه‌های معابد در کشورهای فتح شده ساخته می‌شد.[6] ساخت اولین مسجد در سرزمین ایران مقارن است با فتح تیسفون و مدائن به دست سعد بن ‌ابی‌وقاص که بین سال‌های 13 تا 15 ق رخ داد و تا سال 99 ق تقریباً تمام قلمرو ایران تحت سیطره سپاهیان اسلام قرار گرفت. روش لشکر اسلام و مسلمین این بود که در هر کجا فرود می‌آمدند یا مدتی اقامت می‌کردند برای خود و همراهانشان مسجد و محل عبادت بنا می‌کردند. قدیمی‌ترین مساجد ساخته شده در ایران که هم‌چنان باقیست و جزء آثار کم نظیر 1200 تا 1300 سال قبل می‌باشد، عبارت است از:

ـ مسجد جامع ‌اسیر در مرکز بخش اسیر از شهرستان مهر استان فارس مربوط به سال 90 ق

ـ مسجد جامع بخارا در سال 94 ق

ـ مسجد آدینه سیستان در قرن اول ق

ـ مسجد فهرج یزد در قرن اول ق

ـ مسجد شهر شوش در قرن اول ق

ـ مسجد تاریخانه دامغان در قرن اول ق. در نزدیکی مسجد مذکورکاخی از دوره ساسانی یافته‌اند که از نظر شیوه ساختمانی با تاریخانه مشابه است و حتی قطر ستون‌های آن بدون اندود با قطر ستون‌های تاریخانه که اندود بسیار نازکی از ساروج دارد، یک اندازه است.

ـ مسجد یزدخواست در قرن اول ق

ـ مسجد دره شهر در استان ایلام در قرن دوم ق و مربوط به دوران خلفای عباسی

ـ مسجد جامع اصفهان در قرن دوم ق و مربوط به دوران خلفای عباسی

ـ مسجد جامع عتیق شیراز ساخته شده در سال 281 ق[7]

همین سنت ساخت مساجد در مسلمین صدر اسلام در مناطق فتح شده ایران نیز رواج داشته و به عنوان یک خصیصه جدایی ناپذیر در امت اسلام تا هم اکنون ادامه دارد. منطقه ری و حوالی آن که شامل تهران نیز بود از این قاعده جدا نبود.

هر چند قدمت تهران به عنوان یک شهر و به صورت رسمی به آغاز سلطنت آقامحمدخان سر سلسله قاجار در 11 جمادی ‌الاولی 1200 ق که بر تخت سلطنت جلوس کرد و تهران را پایتخت خود قرار داد، برمی‌گردد ولی تحقیقات و آثار کتبی تاریخی نشان می‌دهد که سابقه آن به عنوان یک قریه قابل توجه و بزرگ به پیش از قرن چهارم ق برمی‌گردد. کهن‌ترین سند تاریخی معتبری که نام تهران در آن برده شده کتاب المسالک‌ و الممالک نوشتة ابواسحاق استخری است. وی اثر خود را در تاریخ 340 ق نگاشته و به تفضیل از قریه تهران سخن به میان آورده است. متعاقب ابواسحاق چهار تن از مورخان اسلامی یعنی: ابوالقاسم ‌بن ‌حوقل صاحب کتاب صوره ‌الارض تألیف شده در حدود سال 366 ق؛ راوندی صاحب کتاب راحه ‌السرور و آیه السرور تألیف شده به سال 599 ق؛ شهاب‌الدین یاقوت حموی صاحب کتاب معجم‌البلدان تألیف شده به سال 621 ق؛ زکریا بن محمد بن‌ محمود قزوینی متولد 600 ق صاحب کتاب آثار البلاد و اخبار ‌العباد تألیف شده به سال 661 ق،[8] در مورد تهران سخن گفته و شرحی راجع به آن نوشته‌اند. مثلاً ابوالقاسم ‌بن ‌حوقل در کتاب صوره‌الارض در توصیف تهران می‌نویسد:

«تهران در شمال ری واقع است و دارای باغ‌های فراوانی است و میوه‌ی آن بسیار متنوع می‌باشد. مردم قریه بیشتر اوقات در زیرزمین زندگی می‌کنند.»[9]

بنابر این وجود باغ‌های فراوان و میوه‌های متنوع حکایت از کثرت نفوس در این قریه دارد و وجود تعدادی مسلمان در منطقه‌ای برای احداث و ایجاد مسجد انگیزه کافی بوده هرچند خبر و اثری از آن به ما نرسیده باشد.

مؤلف کتاب راحه ‌السرور و آیه السرور در کتاب خود که محتوای آن تاریخ سلطنت ارسلان‌ بن ‌طغرل است در ذکر وقایع سال 561 ق می‌نویسد:

« روز شنبه هفتم ماه رجب، والده سلطان و امیر سپهسالار کبیر مظفر‌الدوله والدین قزل‌ارسلان از لشکرگاه حرکت فرموده و به عزیمت نخجوان و به بالای تهران فرود آمدند[10]...»

اتراق قزل ارسلان در تهران نیز نشان می‌دهد که این منطقه دارای امکانات برای استراحت و توقف بوده و می‌توانسته‌ لشکریان را تأمین نماید.

شرایط اقلیمی مناسب و وجود آب و هوای معتدل، باغ‌های متنوع، جمعیت قابل توجه و نزدیکی به شهر ری و مقبره امامزادگان ثلاث در شهر ری موجب گردید که از زمان شاه طهماسب صفوی که قزوین را پایتخت خود قرار داده بود، تهران توسعه یاید، به ‌طوری که توجه سلطان‌ صفوی به این منطقه برانگیخته شد و دستور داد در تهران بناهای تازه و کاروانسراها و برج‌ و باروهای مستحکم بنا کنند. این بنا‌ها در سال 961 ق به دستور وی ساخته شد و صد و چهارده برج در آن ایجاد گردید که مطابق سوره‌های قرآن بود. فزون بر برج‌ها و حصارها که به دور تهران کشیده شده و در حدود شش هزار قدم دور آن بود، برای ساختمان این حصار عظیم و باروها و برج‌ها از دو منطقه خاک‌برداری کردند که بعدها یکی از مناطق به چال‌ میدان و دیگری به چال‌ حصار معروف گردید. به علاوه این‌ که شاهان صفویه خود را پرچمدار نشر و ترویج تشیع در ایران می‌شمردند. از طرفی رونق سه بقعة سید اسماعیل (در بازار مولوی)، امام‌زاده یحیی (در خیابان ری در محله عولادجان) و امام‌زاده زید (در بازار بزرگ تهران در انتهای جنوبی بازار بزازان معروف به بازار امیر، بین چهارسوق کوچک و انتهای بازار کفاش‌ها) و آثار به دست آمده در آن‌ها نشان می‌دهد که تشیع پیش از صفویه در تهران رواج داشته و از قراین برمی‌آید که قدیمی‌ترین محلات شهر تا صفویه، از یک طرف نواحی مجاور بقعه‌ی سید اسماعیل تا حوالی بازار آهنگران (نزدیک مسجد جامع) در جنوب شرقی شهر در محله‌ی چال میدان و از طرف دیگر بین بقعه‌های سید اسماعیل و امام‌زاده یحیی در قسمت‌ شرقی شهر در محله‌ی عولادجان[11] بوده و زیارتگاه چهل تن (واقع در اواسط بازار آهنگران بعد از بازار حضرتی نزدیک مسجد جامع تهران) و کوچه‌ی آن در بازار بین بقعه‌ی سید اسماعیل و سه راه آهنگران،‌ قدیمی‌تر از عهد صفوی می‌باشد. به هر حال این توسعه در زمان سلیمان صفوی، شاه سلطان حسین صفوی، شاه طهماسب دوم، نادرشاه افشار، کریم‌خان زند ادامه یافت تا این‌ که آقا محمدخان تهران را پایتخت خود قرار داد.[12]

امین ‌احمد رازی در کتاب خود به نام هفت اقلیم که در سال 1002 ق نگارش آن را پایان برده، تهران را شهر خوانده و در همین زمان در تهران مساجدی هم ساخته شد و به دستور خواهر شاه طهماسب صفوی حمام و مدرسه و تکیه بزرگی در آن ساختند که به تکیة خانم شهرت یافت.[13] بنابر این شهر بودن تهران حدود 200 سال قبل از پایتخت قرار گرفتن آن توسط آقامحمدخان قاجار مسلم است.

در دانشنامه جهان اسلام نیز تاریخ احداث مسجد جامع را به دوران شاه عباس دوم متعلق دانسته و می‌نویسد:

« مسجد جامع تهران در سال 1072 ﻫ ق احداث شده و از آثار دوره شاه عباس دوم (حکومت از 1052 تا 1077ﻫ ق ) است که در سال 1252 شیخ رضا آن را مرمت کرد. بعدها شبستان بزرگ و شبستان گرمخانة آن ساخته شد. پس از چندی حاج میرزا مسیح تهرانی شبستان چهلستون را در مشرق مسجد بنا کرد. درباره‌ی تاریخ بنای این شبستان،‌ اعتماد‌السلطنه نوشته است که به گفتة بعضی تاریخ این بنا در 1202 ﻫ ق است. ولی به گفته‌ی آیت‌الله حسن‌سعید تهرانی (متوقی 1374 ش) امام جماعت [چهلستون] تاریخ بنای آن 1226 ﻫ ق است. تاریخ مرمت آن نیز بر اساس سر در شبستان 1240 ﻫ ق است. گلدسته چوبی قدیمی شبستان بزرگ احتمالاً متعلق به قاجار است. به دلیل نزدیکی مسجد جامع به مسجد امام، فاصله بین آن دو را که بازار است بین‌الحرمین (بازار بین‌الحرمین) می‌گویند.»[14]

ممکن است این ایراد پیش آید که حتی اگر پذیرفته شود مسجد جامع متعلق به دوران صفوی و یا کمی پیش از آن است، با توجه به این‌ که اولین شاه صفوی یعنی شاه اسماعیل اول در سال 907 ق (880 ش) به سلطنت رسید،‌ رساندن سابقه تاریخی مسجد مذکور به پیش از قرن نهم بعید است و چنین احتمالی صحیح به‌ نظر نمی‌رسد. مضافاً این‌ که قریه تهران در قدیم‌الایام به منطقه‌ای از شمیران کنونی اطلاق می‌شده و ارتباطی با محل و موقعیت جغرافیایی مسجد جامع در محله‌ی عودلاجان و بازار که پس از توسعه در زمان صفوی ایجاد یا آباد گردیده ندارد.

در پاسخ به ایراد یاد شده علاوه بر آنچه گذشت چند نکته را یادآوری می‌کنیم.

1ـ شهر ری از شهرهای کهن، بزرگ و آباد ایران بلکه جهان است. ابن‌فقیه در مختصر‌البلدان آن را ام‌البلاد ایران و به سبب قدمتش شیخ‌البلادش نامیده است. در همین کتاب و احسن‌التقاسیم، جهان‌نامه، معجم‌ البلدان، هفت ‌اقلیم و در مجالس ‌المؤمنین از ری به عنوان عروس دنیا نام برده شده است. به عهد اشکانیان ظاهراً بزرگترین شهر سرزمین ماد بوده و در قرون اسلامی نیز ابعاد آن را یک فرسنگ ‌و نیم در یک فرسنگ ‌و نیم نوشته‌اند. در شهری به این وسعت می‌توان گفت که یک میلیون تا یک میلیون و نیم جمعیت در آن زندگی می‌کردند. شهر ری از زمان‌های بسیار دور از سویی مرکز تجارت و معبر بازرگانان و قافله‌ها و بازار تبادل کالاهای مختلف بوده و از سویی دیگر به سبب آبادی، شهرت، اعتبار و عظمت مورد طمع جهانداران و کشورگشایان مختلف قرار داشته ‌است.

هم‌چنین دیالمه‌ی ری شعبه‌ای از سلسله‌ی آل‌بویه بود که از سال 320 تا 420 ق بر ری و نواحی مجاور آن فرمانروایی کرده‌اند. برخی از آثار به دست‌ آمده در ری قدمت این شهر را به چهار تا هشت هزار سال قبل از میلاد می‌رساند.[15]

به ‌هرحال شهرری از شهرهایی بوده که از نقاط دور و نزدیک و در تمام فصول سال به آن تردد فراوان وجود داشته است و بی‌شک اهالی تهران آن زمان نیز در طول سال به‌ خاطر عرضه محصولات یا خرید مایحتاج خود به شهرری رفت ‌و آمد داشته‌اند. اهالی شهرری نیز به خاطر دارا بودن هوای گرم و خشک بالاخص تابستان‌ها که به 42 درجه بالای صفر می‌رسد به مناطق کوهپایه‌ای شمال‌ شهرری یعنی کوه‌های واقع در شمیران رفت‌ و آمد کرده و به اصطلاح ییلاق و قشلاق می‌نمودند. از طرف دیگر منطقه‌ فعلی بازار تهران تقریباً حد وسط شمیران و شهرری است و فاصله آن تا شهرری 14 کیلومتر می‌باشد و دور از ذهن نیست که در این نقطه که دشت وسیع و خوش آب ‌و هوایی بوده تأسیساتی از قبیل کاروان‌سرا، مسجد، اصطبل، چاپارخانه و مانند آن ایجاد گردیده بود تا مسافران بین شمیران و شهر ری و مسافران نقاط دور که از این مسیر عبور می‌کرده‌اند در آن بیاسایند. هم‌چنین در این منطقه دارای خانه‌هایی باشند تا کوچ زمستانی و تابستانی خود را به انجام برسانند. بنابر این احتمال دارد پایه‌های اولیه مسجد جامع قرن‌ها قبل از حکومت صفویه افراشته شده باشد،‌ منتهی با ابعادی کوچک و محقر و برای نمازگزاران عبوری از این منطقه. نویسنده مقاله مساجد در جهان، ایران و تهران می‌نویسد:

«حکومت صفویان در ایران از 907 تا 1135 ﻫ ق ادامه داشت و 459 سال پیش از این سلسله حکومت آل‌بویه (320 تا 448 یا 420ﻫ ق) که شیعه مذهب بودند در ری سکونت گزیده و آن‌جا را مرکز حکومت خود قرار دادند و طبیعتاً ری و روستا‌ها و توابع نزدیک و دور آن پررونق و آباد گردیده و این آبادانی شامل احداث مساجد نیز بوده است.»

نویسنده سپس به علاقه آنان به شهرسازی و احداث بناهای عالی به نقل از آقای دکتر عبدالحسین زرین‌کوب در کتاب تاریخ مردم ایران در اثبات سخن خود استناد می‌نماید.[16]

2ـ در زمان حکومت هخامنشیان برای این‌ که دستورات حکومت مرکزی به سرعت به مناطق وسیع امپراطوری آن روز ایران انتقال یابد،‌ چاپارخانه‌هایی را در فواصل مختلف به‌ وجود آورده بودند تا راه طولانی بین شوش و سایر شهرها را پیک‌ها بپیمایند. با گذشت سال‌های متمادی، چاپارخانه‌های شاهی کم‌کم سبب پیدایش کاروانسراها شدند. در دوران شکوهمند تمدن اسلامی در ایران شبکة راه‌ها گسترش فراوان یافت و به دنبال آن کاروانسراهای متعددی در فاصله‌های منظم ساخته شدند که اکنون نیز آثاری از آن‌ها باقی است. فاصله این کاروانسراها حدود 30 کیلومتر بود که معادل 10 ساعت حرکت کاروان با شتر است. در دورة سلجوقی به ساختن کاروانسرا اهمیت بسیار می‌دادند. در دوره‌ی صفوی تعداد زیادی کاروانسرا ساخته شد که به رونق اقتصادی در آن عصر کمک بسیار کرد. کاروانسراها را شهر مینیاتوری اسلام هم لقب داده بودند، زیرا تمام آنچه را که در یک شهر اسلامی وجود داشت همچون: مسجد، حمام، بازار و آب ‌انبار در دل خود جای داده بود.

در استان تهران نیز هنوز آثار برخی از کاروانسراها باقی مانده است. کاروانسرای دیرگچین در جنوب ورامین مربوط به دورة ساسانی؛ رباط کریم در مسیر جاده تهران، ساوه مربوط به سال 1240 ق؛ شاه‌ عباسی کرج مربوط به دوران صفوی؛ ‌عین ‌الرشید در محدوده پارک ملی کویر مرکزی ایران در 152 کیلومتری جنوب شرقی تهران؛ قصر بهرام در نزدیکی کاروانسرای عین‌الرشید، ینگه امام در جاده کرج به قزوین مربوط به دوران شاه ‌عباسی.[17]

البته بسیاری از کاروانسراهای باستانی از بین رفته و اثری از آن باقی نمانده است ولی می‌توان در منطقه‌ای مانند محل فعلی بازار تهران به همان دلایلی که در نکته اول گذشت، احتمال داد که کاروانسرایی با امکانات مناسب که قطعاً شامل مسجد نیز بوده وجود داشته است. 

3ـ پس از فتح مدائن بین سال 13 تا 15 ق اولین مسجد در قلمرو ساسانی ساخته شد. تا سال 99 ق تمام سرزمین ایران تحت فتوحات سپاهیان اسلام قرار گرفت و با گرویدن مشتاقانه بسیاری از ایرانیان به دین اسلام تعداد فراوانی از معابد و آتشکده‌های زرتشتیان متروک ماند و به مرور زمان به دست همان گروندگان به مساجد تبدیل گردید.

در واقع معابد همه ادیان شباهت‌هایی به هم دارند و دارای غرفه‌ها و شبستان‌ها و تأسیسات موردنیاز مراجعه کنندگان است لذا تبدیل آن از حالتی به حالت دیگر آسانتر از ویران کردن و ساختن مجدد است. زیرا شالوده‌ی آماده و قابل دسترسی دارد و از جهت مرغوبیت مکانی معمولاً در بهترین و پررونق‌ترین نقطه شهر یا روستا قرار دارد و امکان رفت و آمد راحتر برای اهالی را فراهم می‌آورد.[18]

درباره مسجد جامع تهران به ویژه شبستان مرحوم شاه‌آبادی نیز این گمان وجود دارد و بررسی برخی از کارشناسان احتمال آن را قوت می‌بخشد.

حجت‌الاسلام حاج محمود سعیدی تهرانی،[19] امام جماعت فعلی مسجد چهلستون مسجد جامع و فرزند مرحوم آیت‌الله شیخ حسن سعید تهرانی می‌گوید:

« مسجد جامع یک مسجد جامع عتیق است که سه شبستان دارد که می‌گویند مربوط به عهد صفویه است. برخی هم می‌گویند آثار آتشکده بوده و سپس در طول زمان به مسجد تبدیل شده است. قدیمی‌ها گفته‌اند که در مسجد مرحوم شاه‌آبادی آثار نوعی دودکش بوده است. البته در آن زمان تهران شهر نبوده ولی چون محل گذر بوده، کاروان‌ها اتراق می‌کردند چون فضا مناسب بوده و آب و هوای خوب داشته، مسجدی نیز در این‌جا ساخته شده است. حتی گفته‌اند که در قدیم‌الایام مسجد اهل تسنن بوده است ... در مورد شبستان گرمخانه که مرحوم آیت‌الله غلامحسین جعفری در آن نماز می‌خواند گفته شده که محل استراحت مسافرین بوده و بعد این موقعیت از بین رفته و به مسجد تبدیل شده است.» [20]

آقای محمدحسین ابراهیم‌زاده[21] از اعضای هیأت امنای مسجد جامع می‌گوید:

«کارشناسان درباره‌ی شبستان آیت‌الله شاه‌آبادی گفته‌اندکه آتشکده بوده و سپس به مسجد تبدیل گردیده است و ظاهراً آثاری از آل‌بویه در این مکان نیز بوده است.» [22]

آقای عبدالزهراء ابراهیم‌زاده[23] نیز می‌گوید:

« مسجد جامع دارای هفت مسجد است که به نام مساجد سبعه نام برده می‌شود. هرکدام از این مساجد یک قدمتی دارد. اولین مسجد این‌جا که مسجد آیت‌الله شاه‌آبادی است به روایت باستان‌شناسان و میراث فرهنگی مربوط به معابد زرتشتیان و آتشکده بوده است. باستان‌شناسان می‌گویند که این قسمت از تهران قبل از ری ابنیه‌ای داشته و من این مطلب را به نقل از آقای دکتر مختاری رئیس احیاء و بازسازی تهران قدیم می‌گویم. وقف‌نامه‌هایی هم که موجود است سابقه‌ای در حدود 500 سال دارد.»[24]

البته وجود ابنیه‌ای در این منطقه قبل از ری با توجه به سابقه چهار تا هشت هزار ساله‌ی ری درست به نظر نمی‌آید ولی بازتابی از سابقه تاریخی این منطقه پیش از اسلام را می‌توان نتیجه گرفت. چنان‌که در مقالة نامبرده قدمت مسجد جامع هزار سال عنوان گردیده است.[25]

آقای حسین قره‌خانی‌ کارشناس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان تهران معتقد است که:

«محلی که مسجد جامع در آن قرار دارد نخستین هسته شکل‌گیری بافت تهران به شمار می‌رود.»[26]

پژوهشگر دیگری در تحقیقات میدانی خود دربارة مسجد جامع می‌نویسد:

« پژوهش‌های باستان شناختی که تاکنون در محل مسجد صورت گرفته و داده‌های آن حاکی از وجود لایه‌های زیستی سده‌های 4 ـ 7 ق، 10 ـ 13 م در زیربنای کنونی و استفاده از مصالح آن‌ها از جمله آجرهای سدة 4 ق در بخش‌هایی از ساختمان است. اگرچه باستان‌شناسان در پژوهش‌های محدود خود به بقایای معماری‌ای که نشان‌دهنده‌ی بنای مسجد باشد، دست‌ نیافته‌اند، اما با توجه به سنت مسلمانان در ایران که در بازسازی و نوسازی مساجد محل آن را تغییر نمی‌دادند و از مصالح و تزئینات آن استفاده می‌کردند، می‌توان گفت که بنای کنونی مسجدجامع تهران (هرچند که منظر امروزش کهن‌تر از سده‌ی 13 ق را نشان نمی‌دهد) احتمالاً در محل مسجد اولیه‌ی کهنی برپا شده و طی سده‌ها تغییراتی اساسی یافته است و از این‌رو دارای نقشه‌ی مشخص مساجد نیست.»[27]

 

معرفی شبستان‌ها

1ـ شبستان آیت‌‌الله شاه‌آبادی

این شبستان اولین مسجد در جبهه‌ی جنوبی مسجد جامع و نزدیکترین شبستان به در ورودی غربی است. این شبستان به‌ خاطر قدمت آن به عتیق و به‌ خاطر نوع معماری آن و دارا بودن بادگیرهایی در پشت بام به شبستان بهاره و به لحاظ این که بعد از خاندان مرحوم شاه‌آبادی،‌ آیت‌الله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی و پسرش در آن اقامه جماعت می‌نمود، شبستان رفیعی قزوینی نیز می‌نامند. مساحت این شبستان را 600 و 400 متر مربع گفته‌اند ولی براساس اندازه‌گیری انجام شده توسط مسئولین مسجد مساحت آن 459 متر مربع (17×27متر) است.[28] همان‌گونه که گفته شد شبستان مذکور قدیمی‌ترین قسمت مسجد جامع است که در طی سالیان ساخته و بارها مورد بازسازی و تعمیر قرار گرفته است. محمد حسن اعتمادالسلطنه در ‌این‌باره می‌نویسد:

«جامع عتیق دارالخلافة تهران یک مرتبه بنا نشده،‌ بلکه آن را به دفعات ساخته‌اند. ابتدا طرف جنوبی که ایوان بزرگ و مقصوره در آن واقع است، بنا شده و بعضی گویند که این‌ طرف هم یک‌ دفعه ساخته نشده است. به‌ هرحال بنایی است قدیمی و از قراین چنین معلوم می‌شود که در عهد شاه ‌عباس ثانی و در سنة 1072 ق به اهتمام رضی‌الدین نامی ساخته شده و در سنة 1252 ق مرحوم شیخ رضا [کرمانشاهی] این سمت و بعضی جاهای دیگر مسجد را مرمت نموده که در تاریخ این تعمیر در ایوان، در آخر کتیبه‌ای که از گچ است، مسطور است.»[29]

این شبستان دارای یک نمازخانه‌ی مردانه در طبقه همکف و نمازخانه‌ی زنانه در دو طرف طبقه‌ی فوقانی است. نمازخانه زنانه در روزگاری که اطراف مسجد جامع خانه‌های مسکونی بود مورد استفاده قرار می‌گرفت ولی از سالیان گذشته که بافت آن منطقه به تجاری تبدیل یافته نمازخانه زنانه کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد. آقای حاج محمد شاه حسینی[30] از افراد قدیمی محله و مسجد جامع خاطرات بسیاری از زمان کودکی خود که به همراه مادرش به مسجد شاه‌آبادی می‌آمده، دارد. وی می‌گوید:

« من در زمانی که طفل و کودک بودم به همراه مادرم به مسجد می‌آمدم و در نماز و دعای کمیل و مراسم شرکت می‌کردم.»[31]

شبستان یاد شده در طول بنای آن تاکنون امامان جماعت متعددی داشته که برخی سالیان نسبتاً‌ دراز در آن به اقامه‌ی جماعت، ارشاد و هدایت مردم می‌پرداختند. متأسفانه اسامی همه آنان در گذر زمان از یادها رفته و در مکتوبات نوشته نشده است.

تعدادی از آن‌ها عبارتند از:

آقا جمال که احتمالاً‌ قبل از سلطنت ناصرالدین شاه امام جماعت شبستان بود.

در زمان ناصرالدین شاه،‌ میرزا زین‌العابدین امام جمعه و حاج شیخ جعفر سلطان ‌العلماء در این شبستان امام جماعت بودند. بعد از او سید ابوالقاسم طباطبائی یزدی نماز جماعت برپا می‌کرد.[32]

پس از او آیت‌الله محمدعلی ‌شاه‌آبادی که در سال 1354 ق ( 1314 ش) به اصرار مردم تهران از قم به این شهر آمد، ابتدا به مدت دو سال در مسجد امین‌الدوله واقع در بازار چهل‌تن اقامه نماز کرد و پس از آن در شبستان مسجد جامع عهده‌دار جماعت و هدایت مردم گردید و تا زمان رحلت در سال 1369 ق (1328 ش) به این وظیفه ادامه داد.[33] پس از او پسرش حجت‌الاسلام محمد شاه‌آبادی و داماد بزرگش آیت‌الله سید حسن احمدی اصفهانی و در برخی موارد شهید حجت‌الاسلام مهدی شاه‌آبادی فرزند دیگر آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی اقامه جماعت می‌نمودند.[34]

بعد از خاندان مرحوم شاه‌‌‌آبادی،‌ آیت‌الله سید ابوالحسن قزوینی (1353ـ 1268 ش) و سپس فرزندش مرحوم حجت‌الاسلام سید محسن بعد از فوت پدرش تا پس از پیروزی انقلاب اسلامی اقامه نماز می‌نمود. پس از او حجت‌الاسلام یحیی رسولی از طرف آیت‌الله محمدباقر محی‌الدین انواری (متوفی 23 / 7 / 91) سرپرست وقت شورای رسیدگی به امور مساجد به امامت مسجد مذکور برگزیده شد. حجت‌الاسلام یحیی رسولی پدر دو شهید می‌باشد و در حال حاضر نیز پیشنمازی شبستان مذکور را عهده‌دار است.[35]

 

مروری به زندگی نامه برخی از ائمه جماعت شبستان عتیق (آیت‌الله شاه آبادی، آیت‌الله رفیعی قزوینی)

  الف- سید زین العابدین ظهیر الاسلام امام جمعه تهران متولد سال 1261 ق (1223 ش)